Бүгін Қазақстанда елдің құқықтық жүйесі үшін тарихи маңызы бар кезең басталды.
Жаңа Конституция ресми түрде күшіне еніп, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғаудың жаңа деңгейін бекітті, деп хабарлайды DKNews.kz.
Енді адамның жеке бас бостандығы, әділ сот төрелігі және мемлекет алдындағы құқықтық кепілдіктері бұрынғыдан да нақты әрі мықты қорғалмақ.
Бұл өзгерістер заңгерлер үшін ғана емес, әрбір азамат үшін маңызды. Өйткені Конституциядағы жаңа нормалар өмірде кез келген адамның басынан өтуі мүмкін жағдайларға қатысты: ұсталу, тергеу, сот процесі немесе өз құқықтарын қорғау мәселелері.
Ұсталған адамның құқығы енді Конституциямен қорғалады
Жаңа Конституциядағы ең маңызды жаңалықтардың бірі – 18-бапқа енгізілген норма. Енді адам ұсталған сәттен бастап оған оның қандай себеппен бостандығы шектелгені және қандай құқықтары бар екені міндетті түрде түсіндірілуге тиіс.
Атап айтқанда, азаматқа:
- не себепті ұсталғаны;
- үндемеуге құқығы бар екені;
- қорғаушының көмегіне жүгіну мүмкіндігі;
- жақын туыстарына ұсталғаны туралы хабарлау құқығы түсіндіріледі.
Мазмұны жағынан бұл әлемдік құқықтық тәжірибеде кеңінен қолданылатын Миранда қағидаларына сәйкес келеді.
Ең бастысы – бұл талап енді жай заң деңгейінде емес, Конституция деңгейінде бекітілді. Демек, адамның құқықтары ең алғашқы минуттардан бастап қорғалуға тиіс.
Неліктен бұл өзгеріс маңызды?
Құқық қорғау саласындағы сарапшылардың пікірінше, адамның өз құқықтарын білуі – әділ сот төрелігінің алғашқы қадамы.
Егер азамат не үшін ұсталғанын білмесе немесе қорғаушы шақыру мүмкіндігінен бейхабар болса, кейін өз құқығын қорғау әлдеқайда күрделене түседі.
Жаңа конституциялық норма дәл осы тәуекелдердің алдын алуға бағытталған. Ол азаматқа алғашқы процессуалдық әрекеттерден бастап заң көмегін пайдаланып, өз ұстанымын қорғауға мүмкіндік береді.
Кінәсіздік презумпциясы енді негізгі конституциялық қағидаттардың бірі
Тағы бір маңызды өзгеріс – Конституцияның 19-бабында кінәсіздік презумпциясының жеке конституциялық қағидат ретінде бекітілуі.
Бұл қағидаттың мәні қарапайым: адамның кінәсі соттың заңды күшіне енген үкімімен дәлелденбейінше, ол кінәсіз болып есептеледі.
Сонымен қатар Конституцияда:
- ешкім өзінің кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті еместігі;
- барлық жойылмайтын күмәннің азаматтың пайдасына шешілетіні;
- мемлекет кінәні дәлелдеуге міндетті екені нақты айқындалған.
Бұл құқықтық мемлекет үшін ең негізгі кепілдіктердің бірі саналады.
Өзіңізге қарсы куәлік беруге ешкім мәжбүрлей алмайды
Жаңа Конституция азаматтардың тағы бір маңызды құқығын нақтылады.
Енді ешкім өзін, жұбайын (зайыбын) немесе заңда көрсетілген жақын туыстарын әшкерелейтін айғақ беруге міндетті емес.
Бұл норма адамның өзіне қарсы дәлел жинауға мәжбүрленбеуін қамтамасыз етеді және халықаралық құқықтағы негізгі қағидаттардың бірі болып саналады.
Бір құқық бұзушылық үшін екі рет жауапқа тартуға болмайды
Конституция тағы бір маңызды қағидатты бекітті.
Егер белгілі бір құқық бұзушылық бойынша іс түпкілікті қаралып, заңды шешім қабылданса, сол әрекет үшін адамды қайтадан қылмыстық немесе әкімшілік жауаптылыққа тартуға болмайды.
Бұл құқықтық айқындықты қамтамасыз етіп қана қоймай, азаматтарды негізсіз қайта қудалаудан қорғайды.
Бұл өзгерістер қарапайым азаматқа не береді?
Конституциялық реформаның басты мақсаты – мемлекет пен азамат арасындағы құқықтық тепе-теңдікті күшейту.
Жаңа нормалардың арқасында:
- адамның жеке бас бостандығы бұрынғыдан сенімді қорғалады;
- ұсталған сәттен бастап құқықтық кепілдіктер іске қосылады;
- қорғаушының көмегіне жүгіну мүмкіндігі күшейеді;
- сот процесіндегі әділдік қағидаттары нақты бекітіледі;
- азаматтардың құқықтарын негізсіз шектеуге тосқауыл қойылады.
Бұл өзгерістер тек заң мәтініндегі түзетулер ғана емес. Олар адамның қадір-қасиетін, бостандығын және әділ сотқа деген конституциялық құқығын нақты қорғауға бағытталған құқықтық тетіктердің жаңа деңгейін қалыптастырады.
Қазақстанның жаңа Конституциясы азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейтіп қана қоймай, құқық үстемдігіне негізделген заманауи мемлекетті қалыптастыру жолындағы маңызды қадам ретінде бағаланып отыр. Ал оның тиімділігі күнделікті құқық қолдану тәжірибесінде, әр азаматтың өз құқығының нақты қорғалатынын сезінген кезде айқын көрінеді.
