Қазақстан цифрлық дәуірдің жаңа кезеңіне қадам басты.
Жаңа Конституцияда алғаш рет азаматтардың жеке деректерін қорғау мемлекеттің негізгі басымдықтарының бірі ретінде бекітілді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл өзгеріс жай ғана құқықтық түзету емес – ол әрбір адамның цифрлық қауіпсіздігіне қатысты жаңа кепілдік.
Енді Конституцияның 21-бабына сәйкес, әр азаматтың жеке өміріне қол сұқпауға, сондай-ақ жеке ақпаратының заңсыз жиналуынан, өңделуінен, пайдаланылуынан немесе сақталуынан қорғалуға конституциялық құқығы бар.
Неліктен бұл дәл қазір маңызды?
Бүгінде адамның өмірінің едәуір бөлігі интернетпен байланысты. Біз мемлекеттік қызметтерді онлайн аламыз, банктік операциялар жасаймыз, медициналық анықтамаларды цифрлық форматта сақтаймыз, түрлі мобильді қосымшаларды пайдаланамыз.
Осындай жағдайда жеке деректердің қауіпсіздігі тек техникалық мәселе емес, адамның негізгі құқықтарының бірі ретінде қарастырыла бастады.
Қазақстан дәл осы бағытты таңдады. Жаңа Конституция цифрлық құқықтарды жай ғана заң деңгейінде емес, ең жоғары құқықтық деңгейде қорғауды көздейді.
Жасанды интеллект дәуіріндегі жаңа кепілдік
Қабылданған өзгерістердің маңызын Премьер-Министрдің орынбасары – Жасанды интеллект және цифрлық даму министрі Жаслан Мәдиев ерекше атап өтті.
«Жасанды интеллект дәуірінде азаматтардың цифрлық құқықтарын қорғау – цифрлық мемлекетке деген сенімнің іргелі шарты. Бұл нормалардың конституциялық деңгейде бекітілуі қазақстандықтардың құқықтарын қорғауды сапалық жаңа деңгейге көтереді және жаңартылған Конституция технологиялардың тек адам игілігі үшін қызмет ететініне, ал заңның цифрлық әлемде әрбір азамат үшін сенімді қалқан болатынына кепілдік беретін қауіпсіз әрі әділ қоғам құруға жол ашады».
Бұл ұстаным Қазақстанның цифрлық саясатындағы басты қағидатты көрсетеді: технология адамның құқығына қызмет етуі тиіс, керісінше емес.
Азаматтар қандай жаңа мүмкіндіктерге ие болады?
Конституциялық нормаларды іске асыру үшін бірқатар заңнамалық өзгерістер дайындалуда. Олар азаматтарға өз деректерін бұрынғыдан да тиімді бақылауға мүмкіндік береді.
Атап айтқанда:
- жеке деректер ұғымы заңнамалық тұрғыда кеңейтіледі және оған түрлі цифрлық идентификаторлар енгізіледі;
- автоматтандырылған деректерді өңдеуге қойылатын талаптар күшейтіледі;
- азаматтар eGov Mobile арқылы жеке деректерді өңдеуге берген келісімін кез келген уақытта қайтарып ала алады;
- деректерді жоюды, анонимдеуді немесе өңдеуді шектеуді талап ету құқығы бекітіледі;
- өңдеу мақсаты аяқталғаннан кейін ақпаратты сақтау мерзімдері нақты реттеледі.
Бұл өзгерістер азаматтарға өз ақпаратының тағдырын әлдеқайда көбірек бақылауға мүмкіндік береді.
Компаниялар мен платформаларға қойылатын талаптар күшейеді
Жаңашылдықтар тек азаматтардың құқықтарын кеңейтумен шектелмейді.
Енді 100 мыңнан астам қолжетімділігі шектеулі дербес деректерді өңдейтін операторлар үшін міндетті биометриялық аутентификация енгізіледі. Бұл ақпараттық жүйелерге заңсыз қол жеткізу тәуекелін төмендетуге бағытталған маңызды қауіпсіздік тетігі.
Сонымен бірге ірі деректер операторлары арнайы тізілімге енгізіледі.
Олар:
- деректерді өңдеуді бастамас бұрын мемлекетке алдын ала хабарлауға;
- қауіпсіздік инциденттері болған жағдайда уәкілетті органды дереу ақпараттандыруға;
- деректердің сыртқа шығуы анықталса, азаматтарға жедел хабар беруге міндетті болады.
Мемлекет қандай технологияларды енгізеді?
Алдағы кезеңде дербес деректерді қорғаудың заманауи тәсілдері кеңінен қолданылады.
Олардың қатарында:
- деректерді жасыру технологиялары;
- хэштеу механизмдері;
- ақпараттық жүйелер арасындағы қауіпсіз интеграция;
- мемлекеттік дерекқорлардан мәліметтердің жаппай көшіріліп алынуын шектеу.
Мұндай тәсілдер халықаралық тәжірибеде деректер қауіпсіздігін қамтамасыз етудің ең тиімді құралдарының бірі саналады.
Цифрлық мемлекетке деген сенімнің жаңа кезеңі
Қазақстанда цифрландыру қарқынды дамып келеді. Бірақ цифрлық қызметтердің кеңеюімен бірге азаматтардың құқықтарын қорғау мәселесі де өзекті бола түсті.
Жаңа Конституциядағы өзгерістер осы екі бағыттың арасындағы тепе-теңдікті сақтауға бағытталған. Бір жағынан – инновациялар мен жасанды интеллект дамиды, екінші жағынан – әр азаматтың жеке өмірі мен деректері заңмен қорғалады.
Бұл өзгерістер Қазақстанның цифрлық болашағы технологиялардың мүмкіндігіне ғана емес, азаматтардың құқықтарына да негізделетінін көрсетеді. Ал цифрлық мемлекетке деген сенім дәл осындай кепілдіктерден басталады.
