Әлемдік экономиканың құбылмалылығы жоғары болып отырған кезеңде банк жүйесінің тұрақтылығы ерекше маңызға ие.
Банктердің қаржылық сенімділігін сипаттайтын негізгі көрсеткіштердің бірі — өтімділік коэффициенттері, бұл нормативтер қаржы ұйымдарының салымшылар, кредиторлар және басқа да клиенттер алдындағы міндеттемелерін уақтылы әрі толық көлемде орындау қабілетін көрсетеді. Сондай-ақ олар банктің ақша қаражатына сұраныстың ықтимал артуына қаншалықты дайын екенін және тіпті күйзеліс кезеңдерінде де тұрақтылығын сақтай алатынын бағалауға мүмкіндік береді.
Нарықтың ерекшелігі
Қазақстанда екінші деңгейдегі банктер қаржы реттеушілері — ҚР Ұлттық банкі мен ҚР Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі (ҚНРДА) белгілеген өтімділік нормативтерін сақтауға міндетті. Атап айтқанда, k4, k4-1, k4-2 және k4-3 коэффициенттері банктің әртүрлі мерзімдердегі міндеттемелерінің жоғары өтімді активтермен қаншалықты қамтамасыз етілгенін көрсетеді. Бұл коэффициенттердің мәні неғұрлым жоғары болған сайын, банктің өтімділік қоры соғұрлым мол болады және оның қосымша қаржыландыруды тартпай-ақ клиенттер алдындағы міндеттемелерін орындау мүмкіндігі де жоғары болады.
Өтімділік банктің сенімділігін ғана емес, оны басқару тиімділігін де сипаттайтын маңызды көрсеткіш болып саналады. Қаржы ұйымдары өтімді активтердің көлемі мен олардың табыстылығы арасында оңтайлы теңгерімді сақтауы қажет. Бір жағынан, өтімділік қорының жеткіліксіз болуы тәуекелдерді арттырса, екінші жағынан, бос қаражаттың шамадан тыс көп болуы капиталды пайдалану тиімділігін төмендетуі мүмкін. Сондықтан өтімділік көрсеткіштерінің тұрақты түрде жоғары болуы активтер мен пассивтерді басқару саясатының теңгерімді жүргізілетінін, сондай-ақ тәуекелдерді басқару жүйесінің тиімді ұйымдастырылғанын көрсетеді.
Нарықтағы қазіргі жағдай
2026 жылғы 1 маусымдағы жағдай бойынша ҚР ЕДБ-ның жоғары өтімді активтерінің көлемі 21 трлн теңгеге жуықтап, бір ай ішінде 3,1%-ға артты. Олардың банк секторының жиынтық активтеріндегі үлесі 28,8%-ды құрады. Жоғары өтімді активтердің көлемі бір жылда 11%-ға, ал соңғы бес жылда бірден 70%-ға өсті.
Қазақстанда банк жүйесінің тұрақтылығы үшін бұл көрсеткіштердің маңызы жоғары болғандықтан, өтімділік бойынша ең төменгі нормативтер белгіленген. Есептік күндегі жағдай бойынша еліміздегі барлық банктер реттеуші белгілеген талаптарды орындады. Өтімділік көрсеткіштері жекелеген қаржы институттары арасында айтарлықтай ерекшеленді, бұл олардың қызмет ерекшеліктерімен қатар, бизнес-модельдеріне, активтер мен пассивтерді басқару саясатының айырмашылықтарына да байланысты.
2026 жылғы 1 маусымдағы жағдай бойынша өтімділік коэффициенттері бойынша Қазақстандағы ірі ЕДБ арасында Отбасы банк абсолютті көшбасшы болды. Қаржы институты барлық негізгі коэффициенттер бойынша ең жоғары нәтижелерді көрсетіп, реттеуші белгілеген нормативтерден ғана емес, нарықтағы банктердің басым бөлігінің көрсеткіштерінен де айтарлықтай асып түсті. Мәселен, банктің ағымдағы өтімділік коэффициенті (k4) 3,4-ті құрады (ең төменгі норматив — 0,3), яғни, реттеуші белгілеген ең төменгі деңгейден 11 еседен астам жоғары болды. Банктің жедел өтімділік коэффициенттері де нормативтік талаптардан едәуір асып түсті: k4-1 — 295,1 (норматив — 1), k4-2 — 45,1 (норматив — 0,9), k4-3 — 14,2 (норматив — 0,8).
Бұл Отбасы банктің жоғары өтімді активтер қоры міндеттемелерінің көлемінен әлдеқайда жоғары екенін көрсетеді, нәтижесінде банк осы көрсеткіш бойынша қаржылық тұрақтылығы ең жоғары банктердің бірі саналады.
Еліміздегі ірі банктердің арасында Отбасы банктен бөлек, ағымдағы өтімділік коэффициенті (k4) бойынша ең жоғары көрсеткіштерді мына банктер де көрсетті:
• Bereke Bank — 3,1;
• Alatau City Bank — 3,1;
• Bank RBK — 2,8;
• Freedom Bank — 2,2.
Жедел өтімділік коэффициенті (k4-1) бойынша көшбасшыдан кейінгі орындарды мына банктер иеленді:
• Банк ЦентрКредит — 15,5;
• Еуразиялық Банк — 12,7;
• Bereke Bank — 11,5;
• Alatau City Bank — 8,8.
Жедел өтімділік коэффициенті (k4-2) бойынша жетекші орындарды мына банктер иеленді:
• Банк ЦентрКредит — 4,7;
• Alatau City Bank — 4,3;
• Bereke Bank — 3,8;
• Freedom Bank — 3,7.
Жедел өтімділік коэффициенті (k4-3) бойынша үздік нәтижелерді мына банктер көрсетті:
• Alatau City Bank — 2,1;
• Freedom Bank — 1,9;
• Еуразиялық Банк — 1,4;
• Банк ЦентрКредит — 1,4.
Отбасы банктің өтімділік коэффициенттері бойынша көшбасшы болуы көбіне оның бизнес-моделінің ерекшелігімен байланысты. Көптеген коммерциялық банктермен салыстырғанда, қаржы институты қаражатты алдын ала жинақтау қағидатына негізделген тұрғын үй құрылыс жинақтары жүйесі бойынша жұмыс істейді. Тұрғын үй қарызын алу үшін клиенттер алдымен бірнеше жыл бойы депозитте қаражат жинап, оны тұрақты түрде толықтырып отырады және белгіленген талаптарды орындаған жағдайда мемлекет сыйлықақысын алады. Қажетті жинақ көлеміне қол жеткізілгеннен кейін ғана банк ипотекалық қарыз береді.
Осындай модельдің арқасында Отбасы банк тұрақты, ауқымды әрі ұзақмерзімді ресурстық базаға ие, бұл банкке өтімділіктің жеткілікті қорын сақтауға және сыртқы қаржыландыру көздеріне тәуелділікті азайтуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар мұндай модель қаржы институтына қаржылық тұрақтылықтың жоғары деңгейін қамтамасыз етуге, тәуекелдерді тиімді басқаруға және тұрғын үй қарыздарын үздіксіз беруге жағдай жасайды. Сондықтан тұрғын үй құрылыс жинақтары жүйесі Қазақстандағы ипотекалық кредиттің ең тұрақты үлгілерінің бірі болып қала береді.
Айта кетерлігі, өтімділік коэффициенттері банк клиенттері үшін де маңызды көрсеткіштердің бірі болып саналады. Олар қаржы ұйымының қосымша қаражатты шұғыл тартпай-ақ немесе активтерін жедел сатпай-ақ өз міндеттемелерін қаншалықты жылдам орындай алатынын көрсетеді. Басқаша айтқанда, өтімділік деңгейінің жоғары болуы қаржы институтының қаржылық тұрақтылығының жоғары екенін білдіреді.
Сонымен қатар өтімділік банк қызметін кешенді бағалаудағы көрсеткіштердің бірі ғана. Ең мықты қаржы институттары өтімділіктің жоғары деңгейін меншікті капиталдың жеткілікті көлемімен, сапалы кредиттік портфельмен, тұрақты табысымен және тәуекелдерді тиімді басқару жүйесімен ұштастырады. Дәл осы факторлардың жиынтығы банктің ұзақмерзімді сенімділігін қамтамасыз етіп, клиенттер мен инвесторлардың сенімін нығайтады.
