Соңғы он жылда әлемдік туризм нарығы бірқатар факторлардың әсерінен елеулі өзгерістерге ұшырады. Коронавирус пандемиясы, әлемнің әртүрлі өңірлеріндегі әскери қақтығыстар, санкциялық шектеулер, экономикалық күйзелістер және өзге де геосаяси оқиғалар туристік ағындар мен саяхатшылардың мінез-құлқын айтарлықтай өзгертті.
Көптеген елдер уақытты жоғалтпай, туризм саласын дамытуға белсенді инвестиция сала бастады — туристік инфрақұрылымды жаңғыртып, жаңа туристік нысандарды қалыптастырып, көлік қолжетімділігін жақсартып, саяхатшылар үшін жайлы жағдай жасады. Соның нәтижесінде бүгінде әлемдік туризм нарығында туристер үшін бәсекелестік айтарлықтай күшейді: елдер саяхатшылардың назарына ғана емес, олардың ел аумағындағы шығыны үшін де белсенді бәсекеге түсуде.
Орталық Азия — әлемдік туризм нарығындағы жаңа бәсекелес
Осы жаһандық өзгерістер аясында Орталық Азияның да рөлі айқындала түсуде. Соңғы жылдары Қазақстан, Өзбекстан және Қырғызстан туризмді дамытуға ерекше көңіл бөліп, инвестиция көлемін арттырып, инфрақұрылымды жетілдіріп, туристік әлеуетін халықаралық деңгейде белсенді ілгерілетіп келеді. Бұл бағыттағы жұмыстар қазірдің өзінде өз нәтижесін бере бастады.
Орталық Азияның туризм нарығы әлемдік ауқыммен салыстырғанда әлі де шағын болғанымен, 2025 жылы дәл осы өңір бірқатар негізгі көрсеткіш бойынша әлемдегі ең жоғары өсім қарқынын көрсетіп, басқа өңірлерден айтарлықтай озық болды.
World Travel & Tourism Council (WTTC) ұйымының кешенді есебіне сәйкес Орталық Азияда туризмнің жалпы ішкі өнімге қосқан жалпы үлесі бір жыл ішінде 17,7%-ға артты. Салыстырсақ, Солтүстік-Шығыс Азияда бұл көрсеткіш 8,7%-ға, ал Оңтүстік-Шығыс Азияда 7,6%-ға өсті.
Сонымен қатар Орталық Азия туризм саласындағы жұмыспен қамтудың өсу қарқыны бойынша әлемде көш бастады. Бір жыл ішінде саладағы жұмыс орындарының саны 9,5%-ға көбейді. Ал Сахараның оңтүстігіндегі Африкада өсім 4,8%-ды, Солтүстік Африкада 4,6%-ды құрады.
Шетелдік туристердің шығындары бойынша да, яғни, халықаралық саяхатшылардан түсетін түсімдерді көрсететін Visitor Exports көрсеткіші бойынша да айтарлықтай өсім тіркелді. 2025 жылы Орталық Азияда бұл көрсеткіш 26,4%-ға артты. Салыстырайық, Солтүстік-Шығыс Азияда өсім 10,6%-ды, ал Океанияда 8,3%-ды құрады.
Бұдан бөлек, Орталық Азия туризмге салынған инвестициялардың өсу қарқыны бойынша әлемдегі үздік үш өңірдің қатарына енді. Бір жыл ішінде өңірдегі туризм саласына бағытталған инвестициялар көлемі 12,4%-ға артты.
Осылайша, Орталық Азия біртіндеп шағын туризм нарығынан жаһандық туристік ағындар үшін бәсекелесе алатын перспективалы өңірге айналып келеді. Саланың экономикаға қосқан үлесінің, жұмыспен қамтудың, саяхатшылар шығындарының және инвестициялардың жоғары қарқынмен өсуі өңірдің жаһандық сын-қатерлерден кейін қалпына келіп қана қоймай, әлемдік туризм нарығындағы өз позициясын белсенді түрде нығайтып жатқанын көрсетеді.
Туризмнің Орталық Азия экономикасындағы үлесі артып келеді
2025 жылдың қорытындысы бойынша туризм секторының Орталық Азия экономикасына қосқан жиынтық үлесі 20,1 млрд АҚШ долларын немесе өңір экономикасының жалпы көлемінің 4,3%-ын құрады. Салыстырсақ, пандемияға дейінгі 2019 жылы бұл көрсеткіш 15,8 млрд АҚШ долларын немесе экономиканың 4,5%-ын құраған.
Осылайша, алты жыл ішінде туризмнің экономикаға қосқан үлесі ақшалай мәнде 27,1%-ға артты. Сонымен қатар саланың өңір экономикасындағы үлесі аздап төмендеп, 4,5%-дан 4,3%-ға дейін қысқарды.
Бір қарағанда бұл қарама-қайшы көрінуі мүмкін: туризм секторы ақшалай көлемде едәуір ұлғайғанымен, оның экономикадағы үлесі азайды. Алайда бұл 2019–2025 жылдар аралығында Орталық Азия экономикасының жалпы өсім қарқыны туризм саласының өсімінен жоғары болғанын білдіреді.
Соған қарамастан, саланың даму перспективасы оң бағаланады. Болжам бойынша 2026 жылы туризмнің өңір экономикасына қосқан жиынтық үлесі 21,7 млрд АҚШ долларына дейін өсіп, экономикадағы үлесі 4,7%-ға жетуі мүмкін. Яғни, туризмнің Орталық Азия экономикасындағы маңызы алдағы уақытта абсолюттік көрсеткіш бойынша ғана емес, жалпы экономикадағы үлесі тұрғысынан да арта түседі деп күтілуде.
Туризм саласында 1,7 млн адам жұмыспен қамтылған
Туризм саласы өңір экономикасын қалыптастырумен қатар, жұмыспен қамтуды қамтамасыз етуде де маңызды рөл атқарады. 2025 жылы Орталық Азияда туризм секторы шамамен 1,7 млн жұмыс орнын қамтамасыз етті. Бұл өңірдегі жалпы жұмыспен қамтудың 5,8%-ына тең.
Көрсеткіштердің динамикасы төмендегідей:
2019 жыл — 1,6 млн жұмыс орны (жалпы жұмыспен қамтудың 6,0%-ы);
2025 жыл — 1,7 млн жұмыс орны (5,8%);
2026 жыл (болжам) — 1,7 млн жұмыс орны (5,9%);
2036 жыл (болжам) — 2,2 млн жұмыс орны (6,3%).
Басқаша айтқанда, бүгінде Орталық Азиядағы әрбір 17-інші жұмыс орны туризм саласына тиесілі. Сонымен қатар ұзақ мерзімді перспективада бұл саланың еңбек нарығындағы рөлі айтарлықтай күшеюі мүмкін.
Болжамға сәйкес 2036 жылға қарай өңірдегі туризм саласындағы жұмыспен қамту 2,2 млн жұмыс орнына дейін ұлғаюы ықтимал. Бұл 2026–2036 жылдар аралығында қосымша шамамен 400 мың жұмыс орны ашылады дегенді білдіреді.
Осылайша, туризм Орталық Азия үшін валюталық түсімдердің көзі әрі жалпы ішкі өнімге қосылатын қосымша үлес қана емес, сондай-ақ алдағы онжылдықта әлеуеті едәуір артуы мүмкін маңызды жұмыспен қамту саласы болып табылады.
Орталық Азиядағы туризм нарығының ерекшеліктері
2025 жылы Орталық Азиядағы туристік шығындардың құрылымы мынадай болды:
64,3% немесе 9,9 млрд АҚШ доллары — шетелдік туристердің шығындары;
35,7% немесе 5,5 млрд АҚШ доллары — ішкі туристердің шығындары.
Осылайша, өңірдің туризм нарығының басым бөлігін шетелдік туристер қалыптастырады.
Бұл орайда қызықты бір үрдіс байқалады: ұзақмерзімді болжам бойынша ішкі туризм жоғары қарқынмен өседі, бұл уақыт өте келе нарық құрылымының өзгеруіне ықпал етуі мүмкін.
Бұдан бөлек, 2025 жылы туристік шығындардың 84,5%-ы демалыс және бос уақыт өткізу мақсатындағы сапарларға (Leisure), ал қалған 15,5%-ы іскерлік сапарларға (Business) тиесілі болды.
Демек, Орталық Азияның туризм нарығы ең алдымен демалысқа, ойын-сауыққа және саяхатқа бағытталған, ал бизнес-туризмнің үлесі айтарлықтай төмен.
Бұл мынадай бағыттарды дамытуға мүмкіндік береді:
- тау және экологиялық туризм;
- мәдени-тарихи бағыттар;
- курорттық демалыс;
- сауықтыру туризмі;
- гастрономиялық туризм;
- шытырман оқиғалы туризм және басқа да бағыттар.
Орталық Азияға келетін туристік ағынды қалыптастыратын елдер
Енді Орталық Азияға туристер қай елдерден көбірек келетінін қарастырайық. Көрсеткіштер айтарлықтай қызықты.
WTTC деректеріне сәйкес 2025 жылы Орталық Азияға туристер ең көп келген елдер:
- Қазақстан — 29%;
- Өзбекстан — 22%;
- Ресей — 20%;
- Қырғызстан — 19%;
- Қытай — 2%;
- әлемнің басқа елдері — 8%.
Осы құрылымдағы туристік келулердің 90%-ы Қазақстан, Өзбекстан, Ресей және Қырғызстанның үлесіне тиесілі болды. Бұл Орталық Азияның туризм нарығы негізінен өңірлік сипатқа ие екенін, яғни, туристік ағындардың басым бөлігі өңір елдері мен көршілес мемлекеттер арасында қалыптасатынын көрсетеді.
Бұл Орталық Азияда бірыңғай өңірлік туристік кеңістікті дамытуға болатынын білдіреді. Шекарадан өтуді жеңілдету, әуе және жерүсті көлігі қатынасын дамыту, бірлескен туристік маршруттар қалыптастыру және өңірді біртұтас туристік бағыт ретінде ілгерілету халықаралық туристік ағынның артуына ықпал етуі мүмкін.
Орталық Азия тұрғындары қай елдерге демалуға барады
Енді Орталық Азия тұрғындарының қай елдерге демалуға баратынын қарастырайық. Жоғарыда айтылғандай, туристік ағынның негізгі бөлігі өңір елдерінің арасында қалыптасады. 2025 жылы Орталық Азия тұрғындары ең көп таңдаған бағыттар Өзбекстан мен Қазақстан болды: 25% және 23%. Одан кейін Қырғызстан (18%), Ресей (16%) және Түркия (6%) елдері орналасқан.
Осылайша, Қазақстан мен Өзбекстан өңірдің туризм нарығында жетекші орынға ие. Қазақстан мен Өзбекстан Орталық Азияға келетін туристік ағынның негізгі бөлігін қалыптастырып қана қоймай, өңір тұрғындары ең жиі баратын туристік бағыттардың қатарында да көш бастап тұр.
Орталық Азиядағы туризм нарығының көшбасшылары
Енді бүгінде Орталық Азияның туризм нарығының негізін қалыптастырып отырған елдерге тоқталайық. Өңірде туризм саласында Өзбекстан алдыңғы қатарда болды, бұған оның бай тарихи-мәдени мұрасы, жақсы сақталған сәулет ескерткіштерінің көптігі және экскурсиялық туризмнің дамуы ықпал етті. Алайда жағдай біртіндеп өзгеріп келеді. Жоғарыда атап өткеніміздей, соңғы жылдары өңірдің басқа елдері, әсіресе Қазақстан мен Қырғызстан, туристік инфрақұрылымды белсенді дамытып, саяхатшыларға ұсынылатын мүмкіндіктерді кеңейту арқылы өз позицияларын айтарлықтай нығайтты.
Қазақстан
WTTC деректеріне сәйкес 2025 жылы Қазақстанда туризмнің жалпы ішкі өнімге қосқан үлесі ақшалай мәнде 9,3 млрд АҚШ долларын құрады, бұл — Орталық Азия елдері арасындағы ең жоғары көрсеткіш. Бір жыл ішінде бұл көрсеткіш 16,2%-ға өсті. Сонымен қатар туризм саласының ел экономикасындағы үлесі 3,2%-ға жетті.
Сонымен бірге ҚР экономикасында жалпы ішкі өнімді қалыптастыруда негізгі рөлді әлі де өнеркәсіп пен сауда сияқты салалар атқарады. Туризм саласының әлі де қарқынды өсуіне негіз бар.
WTTC болжамына сай 2026 жылы Қазақстанда туризмнің ЖІӨ-ге қосқан үлесі шамамен 13%-ға артуы мүмкін. Бұл Өзбекстанда күтілетін өсімнен (3,6%) және Қырғызстандағы өсімнен (5,4%) жоғары.
Қазақстанның позициясының нығаюы экономикалық көрсеткіштерден ғана емес, халықаралық рейтингтерден де байқалады. Мәселен, U.S. News & World Report ұйымының «Туризм және мәдениет» санатындағы рейтингінде Қазақстан 2025 жылы 73-орынға ие болып, соңғы үш жылда өз орнын 11 сатыға жақсартты. Елдің бұл рейтингке енуінің өзі маңызды көрсеткіш, өйткені оған әлемнің барлық мемлекеті емес, шамамен 100 ел ғана кіреді.
Сонымен қатар Қазақстанның басқа елдер арасындағы бәсекеге қабілеті де артты. Егер бұған дейін республика өңірдің бірқатар елдерінен, соның ішінде Өзбекстаннан қалып қойса, 2025 жылғы рейтингте Қазақстан бұл айырмашылықты жойып қана қоймай, көрші елден 7 саты жоғары орналасты. Бұдан бөлек, Қазақстан рейтингте Катар, Бахрейн, Тунис және Вьетнам сияқты елдердің алдында тұр.
Осылайша, Қазақстан халықаралық туризм картасындағы өз орнын біртіндеп нығайтып келеді. Бүгінде еліміз Орталық Азияда туризмнің экономикаға қосқан абсолюттік үлесі бойынша көш бастап отыр, ал саланың жоғары деңгейде даму қарқыны оның одан әрі даму әлеуетінің сақталып отырғанын көрсетеді.
Өзбекстан
Ал Өзбекстан экономикасында туризмнің орны айрықша. WTTC деректеріне сүйенсек, соңғы жылдары оның экономикаға қосқан үлесі айтарлықтай өсті. Егер 2019 жылы туризм ел экономикасының 5,2%-ын құраса, 2025 жылы бұл көрсеткіш 6%-ға жетті, ал 2026 жылы болжам бойынша 6,1%-ға дейін өсуі мүмкін. Бұл — Орталық Азия елдері арасындағы ең жоғары деңгей.
Ақшалай мәнде де Өзбекстанның туризм секторының экономикаға қосқан үлесі айтарлықтай артты: 2019 жылғы 5 млрд АҚШ долларынан 2025 жылы 8,3 млрд АҚШ долларына дейін өсті. Қазіргі үрдіс сақталған жағдайда, WTTC болжамынша, 2036 жылға қарай туризмнің ел экономикасына қосқан үлесі 11,2 млрд АҚШ долларына жетуі мүмкін.
Осылайша, ұлттық экономикадағы туризмнің маңызы жөнінен Өзбекстан әлі де көш бастап тұр. Алайда 2025 жылы туризмнің ЖІӨ-ге қосқан абсолюттік үлесі бойынша Қазақстан өңірде бірінші орынға шықты. Бұл Орталық Азияның туризм нарығындағы жағдайдың біртіндеп өзгеріп келе жатқанын көрсетеді: Өзбекстан экономикадағы туризм үлесі бойынша көшбасшы болса, Қазақстан туризм саласының ауқымы мен оның экономикаға қосатын үлесін ұлғайтып келеді.
