Қазақстан табиғатты қорғау тарихындағы ең маңызды кезеңдердің біріне қадам басты.
2026 жылғы 31 шілдеде «Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерватының аумағында Амур жолбарысының Үміт атты аналығы табиғи ортаға жіберілді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл – елімізде соңғы жолбарыс жоғалып кеткеннен кейін араға жетпіс жылдан астам уақыт салып жүзеге асқан тарихи оқиға.
Бұл тек бір жыртқыштың еркіндікке шығуы емес. Бұл – ондаған жылға созылған ғылыми зерттеулердің, халықаралық ынтымақтастықтың және Қазақстан табиғатын қалпына келтіруге бағытталған ірі жобаның алғашқы нақты нәтижесі.
Қазақстанға жолбарыс неге қайта оралды?
Көпшілік үшін бұл жаңалық тосын болуы мүмкін. Бірақ жолбарыс Қазақстанға бөтен жануар емес.
Бір кездері Іле өзенінің бойындағы тоғайлар мен Оңтүстік Балқаш өңірі Тұран жолбарысының табиғи мекені болған. Ол Орталық Азиядағы ең ірі жыртқыштардың бірі ретінде экожүйедегі тепе-теңдікті сақтап тұрған. Алайда ХХ ғасырдың ортасына қарай тоғайлардың жойылуы, жабайы жануарлардың азаюы және браконьерлік салдарынан Тұран жолбарысы Қазақстаннан толықтай жоғалып кетті.
Енді мемлекет сол жоғалған табиғи жүйені қайта қалпына келтіруге кірісті.
10 жылдан астам дайындықтың нәтижесі
Жолбарысты табиғатқа қайта жіберу бір күнде қабылданған шешім емес. Бұл жобаға он жылдан астам уақыт жұмсалды.
Осы аралықта:
- «Іле-Балқаш» мемлекеттік табиғи резерваты құрылды;
- жолбарыс тіршілік ете алатын табиғи орта қалпына келтірілді;
- оның негізгі қорегі саналатын жабайы тұяқты жануарлардың саны көбейтілді;
- арнайы бейімдеу вольерлері салынды;
- ғылыми мониторинг пен инфрақұрылым жүйесі қалыптастырылды.
2026 жылдың мамырында Ресей Федерациясының қолдауымен Қазақстанға табиғи ортадан ауланған төрт Амур жолбарысы жеткізілді. Оның екеуі – ересек дарақтар, қалған екеуі – небәрі 6–7 айлық жас жолбарыстар.
Неліктен дәл Амур жолбарысы?
Көпшілікті қызықтыратын басты сұрақтың бірі – неге Қазақстанға Тұран емес, Амур жолбарысы әкелінді?
Ғалымдардың айтуынша, қазіргі молекулалық-генетикалық зерттеулер Тұран және Амур жолбарыстарының генетикалық тұрғыдан өте жақын екенін дәлелдеген. Сондықтан халықаралық ғылыми қауымдастық Амур жолбарысын тарихи ареалда жолбарыс популяциясын қалпына келтіруге ең қолайлы түр ретінде таңдаған.
Үміт табиғатқа дайын деп танылды
Табиғатқа жіберілмес бұрын Үміт бірнеше ай бойы мамандардың бақылауында болды.
Оған толық ветеринариялық тексерулер жүргізіліп, денсаулығы бағаланды. Сонымен қатар аңшылық қабілеті, мінез-құлқы және адамнан тәуелсіз өмір сүре алу мүмкіндігі жан-жақты тексерілді.
Барлық сынақ нәтижесі оң болған соң ғана мамандар жолбарысты табиғи ортаға жіберу туралы шешім қабылдады.
Қазір Үміттің мойнында GPS/GSM спутниктік қарғыбауы бар. Оның қозғалысы тәулік бойы спутниктік жүйе мен фототұзақтар арқылы бақыланып отыр. Сарапшылар жануардың жаңа ортаға қалай бейімделіп жатқанын нақты уақыт режимінде қадағалайды.
Министр: «Бұл – тарихи күн»
Қазақстан Республикасының Экология және табиғи ресурстар министрі Ерлан Нысанбаев бұл оқиғаның ел үшін ерекше маңызға ие екенін атап өтті.
«Бүгін біз шын мәнінде тарихи оқиғаның куәсі болып отырмыз. Қазақстан аумағында жолбарыс жойылып кеткеніне 70 жылдан астам уақыт өткен соң алғаш рет жолбарыс өзінің тарихи мекендеу ареалына қайта жіберілді. Бұл – мемлекетіміздің, ресейлік әріптестеріміздің, ғалымдар мен халықаралық серіктестердің көп жылғы бірлескен еңбегінің нәтижесі. Алда жолбарыстарды тұрақты бақылау және орнықты популяция қалыптастыру бағытында ауқымды жұмыс күтіп тұр. Дегенмен бүгін осы маңызды істің алғашқы әрі аса маңызды қадамы жасалды»
Қалған жолбарыстардың тағдыры қандай?
Жоба мұнымен аяқталмайды.
Қазіргі уақытта ересек аталық жолбарыс әлі де бақылауда. Ол барлық мінез-құлық сынақтарынан өткеннен кейін ғана табиғи ортаға жіберіледі.
Ал Қазақстанға кішкентай кезінде жеткізілген екі жолбарыс арнайы вольерлерде өсіп жатыр. Олар шамамен 18 айлық жасқа толған соң ветеринариялық және мінез-құлық сынақтарынан өтеді. Осыдан кейін әрқайсысы бойынша табиғатқа жіберу туралы жеке шешім қабылданады.
Бұл тек жолбарысты емес, тұтас табиғатты қайтару жобасы
Мамандардың айтуынша, жолбарыс – қоректік тізбектің ең жоғарғы сатысында тұрған жыртқыш. Сондықтан оның қайта оралуы табиғи экожүйенің сау екенін көрсетеді.
Яғни, мәселе тек сирек кездесетін жануарды көбейтуде емес. Бағдарламаның басты мақсаты – Іле өзені бойы мен Оңтүстік Балқаш өңіріндегі табиғи тепе-теңдікті қалпына келтіру.
Жобаны Қазақстан мен Ресейдің мемлекеттік органдары, халықаралық табиғат қорғау ұйымдары және ғылыми қауымдастық бірлесіп жүзеге асырып жатыр.
Үміт – жаңа дәуірдің символы
Үміттің табиғатқа жіберілуі – бір ғана жануардың оқиғасы емес. Бұл Қазақстанның жоғалтқан табиғи мұрасын қайтаруға бағытталған ең ірі экологиялық бастамалардың бірі.
Алдағы жылдары бағдарлама сәтті жүзеге асса, Іле-Балқаш өңірінде ондаған жыл бұрын жоғалып кеткен жолбарыстардың тұрақты популяциясы қайта қалыптасуы мүмкін. Егер бұл жоспар іске асса, Қазақстан әлемдегі жойылып кеткен ірі жыртқышты тарихи мекеніне қайта оралтқан санаулы мемлекеттердің қатарына енеді.
