Нотариатта бақылау күшейеді. Қазақстанда жасанды интеллект атқарушылық істердегі кідірістерді және құжаттардағы ықтимал тәуекелдерді анықтауға көмектеседі, ал азаматтар өздеріне қатысты нотариаттық әрекеттерді бір жерден бақылай алады.
Бұл туралы Үкімет отырысында Қазақстанның Әділет министрі Ерлан Сәрсембаев мәлімдеді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Gov
Реформаның негізгі себептерінің бірі — атқарушылық жазбалар санының күрт өсуі. Министрдің дерегінше, Қазақстанда олардың саны жылына 2 миллионнан асады, сонымен бірге борышкерлерді дер кезінде хабардар ету мен қарсылық білдіру құқығына қатысты шағымдар көбейген.
700 мың атқарушылық жазбаға онлайн қарсылық берілген
2025 жылғы наурыздан бастап атқарушылық жазбаға қатысты бірқатар рәсім eGovMobile арқылы цифрландырылды.
Нотариус борышкерге атқарушылық жазбаның көшірмесін электрондық үкімет порталы және SMS арқылы жібереді. Азамат сол жерден берешекті мойындай алады немесе онлайн қарсылық білдіреді.
Осы кезеңде 2,5 миллионнан астам атқарушылық жазба жасалып, шамамен 700 мыңына онлайн қарсылық берілген.
Бұл көрсеткіш цифрлық құралдың сұранысқа ие екенін көрсетті. Бірақ министрлік қолданыстағы жүйе барлық мәселені шеше алмағанын мойындап отыр.
«Тәжірибе көрсеткендей, іске асырылған жоба жеткіліксіз болып шықты. Осыған байланысты заңнамалық реттеуді де, жасанды интеллектіні қолдана отырып, жаңа цифрлық құралдарды пайдалануды да одан әрі жетілдіру қажеттілігі туындады», — деді Ерлан Сәрсембаев.
ЖИ сот орындаушыларындағы кідірістерді өзі іздейді
Келесі өзгеріс атқарушылық іс жүргізуге қатысты.
Әділет министрлігі жасанды интеллект көмегімен проактивті бақылау енгізбек. Жүйе ұзақ уақыт жабылмай тұрған істерді, мерзімнің бұзылуын, кідірістерді және жедел араласуды қажет ететін басқа да проблемаларды автоматты түрде анықтауы тиіс.
Қазірдің өзінде өндіріп алушы мен борышкер «Тараптар кабинеті» арқылы іс материалдарын көріп, қабылданған шараларды тексере алады. Сондай-ақ атқарушылық істің мәртебесін бақылап, өтініш пен өтінішхатты электронды түрде жолдайды.
Сервис іске қосылғаннан бері 63 мың өтініш түскен. Оның 9,4%-ы ғана кейін әділет органдарына шағым ретінде жеткен.
Министрдің дерегінше, тікелей Әділет министрлігіне түсетін өтініштер саны 15%-ға, яғни 38 мыңнан 32,3 мыңға дейін азайған.
E-Notary нотариустың әр әрекетін тіркейді
Реформаның негізгі цифрлық бөлігі — E-Notary платформасы.
Оны Әділет министрлігі Жасанды интеллект және цифрлық даму министрлігінің қолдауымен іске қосып жатыр. Жаңа жүйеде нотариустың әрбір әрекетін тіркеу көзделген.
Алғаш рет нотариус пен азаматты биометриялық сәйкестендіру жүйесін біріктіру жоспарланған. Министрлік мұны бөтен адамның есептік деректерін заңсыз пайдалану қаупін төмендететін құрал ретінде қарастырады.
Азаматтың да жеке кабинеті болады.
Ол жерден адам өзінің қатысуымен жасалған нотариаттық әрекеттерді көріп, қадағалап, қажет болса нотариустың әрекетіне қарсылық білдіре алады.
Атқарушылық жазбалар нотариустарға автоматты бөлінеді
Жаңа платформаның тағы бір тетігі атқарушылық жазба жасауға түсетін өтініштерге қатысты.
Оларды нотариустар арасында автоматты түрде бөлу жоспарланып отыр. Бұл жүктемені теңестіруге және белгілі бір нотариусты алдын ала таңдауды шектеуге мүмкіндік береді.
Министрлік мұндай механизм нотариус пен мүдделі тарап арасындағы сөз байласу тәуекелін төмендетеді деп есептейді.
Бұл жерде цифрландырудың практикалық мәні айқын: атқарушылық жазба жасауға байланысты процесс тек электронды форматқа көшіп қоймай, өтініштің кімге түсетінін де жүйе анықтайды.
ЖИ құжаттағы тәуекелді көрсетеді, шешімді нотариус қабылдайды
E-Notary ішіне жасанды интеллект элементтері де енгізілмек.
Алгоритм ұсынылған құжаттарды саралап, ықтимал сәйкессіздіктер мен тәуекелдерді анықтап, нотариусқа ұсыным береді.
Бірақ шешім қабылдау құқығы алгоритмге берілмейді.
«Бұл ретте нотариаттық әрекетті жасау туралы түпкілікті шешімді нотариус өзі қабылдайды», — деді Ерлан Сәрсембаев.
Яғни жасанды интеллект қосымша тексеру құралы ретінде жұмыс істейді, ал нотариаттық әрекеттің заңдық салдары үшін жауапты шешімді адам қабылдайды.
Жаңа жүйені жыл соңына дейін бүкіл елге таратпақ
Нотариат пен атқарушылық іс жүргізудегі өзгерістер заңнамамен қатар жүріп жатыр.
Министрдің баяндамасында 2026 жылғы 8 шілдеде нотариаттық қызмет және заң көмегі мәселелеріне қатысты заңға қол қойылғаны айтылған. Маусымның соңында атқарушылық іс жүргізуді жетілдіруге бағытталған тағы бір заң қабылданған.
E-Notary әзірге пилоттық кезеңде.
Оның нәтижесі бойынша платформаны 2026 жылдың соңына дейін Қазақстанның бүкіл аумағына енгізу жоспарланған.
«Біз ең алдымен, азаматтардың құқықтарын қорғауға бағытталған нотариат пен атқарушылық іс жүргізудің заманауи цифрлық моделін қалыптастыра отырып, азаматтардың шағымдарын қараудан, олардың алдын алуға көшеміз», — деді министр.
Жаңа жүйенің негізгі сынағы да осы жерде: жылына 2 миллионнан астам атқарушылық жазба жасалатын жағдайда E-Notary мен ЖИ азаматтың мәселені шағым түскеннен кейін емес, бұзушылық орын алмай тұрып анықтауына қаншалықты көмектесе алады.
