Калий қоры бар, өндіріс жоқ. Қазақстанда 6,6 млрд тоннадан астам расталған калий тұзы қоры бар, алайда агроөнеркәсіп кешенінің калий тыңайтқыштарына деген қажеттілігі әзірге толықтай импорт есебінен өтеледі, деп хабарлайды DKNews.kz.
Мұндай бағалауды Қазақстанның Даму Банкі химиялық тыңайтқыштар нарығына арналған шолуында келтірді. Саладағы басты дисбаланс агрохимияны қолдану көлемі өсіп жатқан тұста ерекше байқалады: 2026 жылы минералды тыңайтқыштарды енгізу көлемін 2,3 млн тоннаға дейін жеткізу жоспарланған.
6,6 млрд тонна шикізат елді өз калийімен әлі қамтамасыз еткен жоқ
Қазақстандағы калий тұздарының негізгі қорлары Сатимола, Челкар және Жилянское кен орындарында шоғырланған. Олардың жиынтық расталған көлемі 6,6 млрд тоннадан асады.
Алайда минералды тыңайтқыштар өндірісінің қазіргі құрылымында калий сегменті жоқтың қасы.
Келтірілген деректерге сәйкес, өндірістің 48%-ы азотты тыңайтқыштарға, 52%-ы фосфорлы тыңайтқыштарға тиесілі. Ал калий тыңайтқыштары ел ішінде өндірілмейді.
Қазақстан АӨК-нің қазіргі қажеттілігі жылына шамамен 14 мың тонна деп бағаланады және бұл көлемнің барлығы импортталады.
Нәтижесінде экономика үшін сирек кездесетін жағдай қалыптасқан: елдің шикізат базасы миллиардтаған тоннамен есептеледі, ал салыстырмалы түрде шағын ішкі нарықтың өзі шетелдік жеткізілімге толық тәуелді.
Калийге сұраныс 14 мыңнан 300 мың тоннаға дейін өсуі мүмкін
Қазіргі нарық көлемі оның болашақ әлеуетін толық көрсетпейді.
Ғылыми зерттеулерге сүйенген бағалаулар бойынша, Қазақстанның калий тыңайтқыштарына деген қажеттілігі перспективада жылына 300 мың тоннаға дейін өсуі мүмкін.
Бұл айырмашылық минералды тыңайтқыштарды қолданудың жалпы деңгейімен де байланысты.
Қазақстанда қазір орта есеппен бір гектарға 25–35 кг тыңайтқыш енгізілсе, әлемдік орташа көрсеткіш 150–160 кг шамасында.
Демек, болашақтағы 300 мың тонна калий тыңайтқышының өзі қазіргі 14 мың тонналық нарықпен салыстырғанда мүлде басқа ауқым.
Қазақстанның егін шаруашылығы үшін калийдің практикалық маңызы да жоғары. Қуаң климат пен жердің тұздануы жағдайында минералды тыңайтқыштарды теңгерімді қолдану ауыл шаруашылығы дақылдарының төзімділігін арттыратын факторлардың бірі саналады.
Алғашқы ірі өндіріс жылына 1,5 млн тоннаға есептелген
Қазақстан бұл өндірістік олқылықтың орнын толтыруға кірісті.
Сатимола кен орны базасында елдегі алғашқы калий тыңайтқыштарын өндіретін ірі жоба жүзеге асырылып жатыр. Qazaq Kalium LTD кәсіпорнының жобалық қуаты жылына 1,5 млн тонна дайын өнім шығаруға есептелген.
Кәсіпорын іске қосылғаннан кейін 1 300-ден астам тұрақты жұмыс орнын құру жоспарланып отыр. Жоба импортты алмастыру құралы ғана емес, химия өнеркәсібіндегі жаңа экспорттық бағыт ретінде де қарастырылады.
Масштабты тікелей салыстыру анық көрсетеді.
Жобалық қуаттағы 1,5 млн тонна Қазақстанның қазіргі 14 мың тонналық ішкі сұранысынан 100 еседен астам көп. Тіпті ел ішіндегі қажеттілік болжанған 300 мың тоннаға жеткен күннің өзінде, өндіріс қуаты одан шамамен бес есе жоғары болады.
Яғни кәсіпорын жобалық көрсеткіштеріне жетсе, экспорт қосымша мүмкіндік емес, мұндай өндірістің экономикасы үшін маңызды бағытқа айналады.
Әлемдік өндірістің 70%-дан астамы үш елдің үлесінде
Қазақстан әлемдегі ең шоғырланған тыңайтқыш нарықтарының біріне шығуы тиіс.
Калий тыңайтқыштарының жаһандық өндірісінің 70%-дан астамы Канада, Ресей және Беларуське тиесілі. Әлемдік өндіріс көлемі шамамен 74,5 млн тонна, нарықтың ақшалай көлемі $65 млрд деп бағаланады.
Калий хлоридінің орташа нарықтық бағасы шамамен тоннасына $411.
Әлемдік сұраныс жылына 70 млн тоннадан асады және орта есеппен 2,2–2,5%-ға өсіп келеді. Ең ірі тұтынушылар қатарында Қытай, Үндістан және Бразилия бар.
Қазақстан үшін бұл бір жағынан мүмкіндік, екінші жағынан күрделі бәсеке. Нарық өсіп жатыр, бірақ ондаған жыл бойы өндіріс пен экспорт логистикасын жолға қойған елдермен бәсекелесуге тура келеді.
Калий жобалары миллиардтаған инвестиция талап етеді
Мұндай өндірісті жылдам іске қосу мүмкін емес.
Калий саласына шахталар, байыту фабрикалары, инфрақұрылым және елеулі бастапқы капитал қажет. Ең көрнекті мысалдардың бірі — Канаданың Саскачеван провинциясындағы BHP компаниясының Jansen жобасы.
BHP жобаның жиынтық инвестициясын шамамен 14 млрд канадалық доллар немесе $10,5 млрд АҚШ доллары деп бағалайды.
Бұл мысал жаңа ойыншылар үшін негізгі кедергіні көрсетеді: ірі кен орнының болуының өзі елді бірден өндірушіге айналдырмайды. Жер қойнауындағы қор мен дайын тыңайтқыштың арасында қымбат әрі ұзақ өндірістік тізбек жатыр.
Қазақстан тыңайтқыш енгізу көлемін үш еседен астам арттырды
Сонымен бірге елдегі агрохимия нарығы жылдам кеңейіп келеді.
2023 жылы қазақстандық аграршылар 679 мың тонна минералды тыңайтқыш енгізді. 2024 жылы көлем 1,3 млн тоннаға, 2025 жылы 1,8 млн тоннаға жетті.
2026 жылға жоспар — 2,3 млн тонна, бұл ғылыми негізделген қажеттіліктің 73%-ына тең.
Осылайша, үш жыл ішінде тыңайтқыш қолдану көлемі 2023 жылғы деңгеймен салыстырғанда үш еседен астам өсуі тиіс.
Өсім мемлекеттік қолдау тетіктерімен де ынталандырылып отыр. Аграршылар үшін тыңайтқыш құнының 60%-ына дейін субсидиялау қарастырылған, ал көктемгі егіс және жиын-терім жұмыстарын жеңілдетілген қаржыландыру қажетті ресурстарды алдын ала сатып алуға мүмкіндік береді.
2025 жылы АӨК-ті қаржыландыру шаралары ауылдық жерлерде 1,5 мың жаңа жұмыс орнын құруға және 39,3 мың адамның жұмыспен қамтылуына ықпал етті.
Қазақстан тыңайтқыш өндірісіндегі соңғы буынды жаба алады
Өз калий өндірісінің пайда болуы бүкіл саланың өндірістік логикасын өзгертеді.
Қазақстанда азотты және фосфорлы тыңайтқыштар өндірісі бар. Калий осы тізбектегі жетіспейтін үшінші компонент болып отыр.
Егер Сатимоладағы жоба жоспарланған қуатқа шықса, Қазақстан қазіргі импортты алмастырып қана қоймай, ішкі сұраныстың өсуін қамтамасыз етіп, сыртқы нарыққа айтарлықтай көлемде өнім шығара алады.
Салаға арналған шолуда Қазақстан алғашқы кезеңнің өзінде калий тыңайтқыштарын өндіруші әлемдік топ-10 елдің қатарына кіруі мүмкін деген бағалау келтіріледі. Бұл көрсеткіш нақты іске қосу мерзіміне және кәсіпорындардың қол жеткізетін өндірістік қуатына байланысты болады.
Бұған дейін біз Сатимола кен орнында калий хлоридін өндіретін кешеннің құрылысы және Қазақстандағы басқа да ірі өнеркәсіптік жобалар туралы жазған едік.
Мұндағы негізгі айырмашылық айқын: Қазақстан қазір жылына 14 мың тонна калий тыңайтқышын толықтай импорттайды, ал алғашқы ірі отандық жобаның қуаты жылына 1,5 млн тоннаға есептелген. Егер бұл өндіріс іске қосылып, толық жүктемеге шықса, калий импортқа тәуелді позициядан қазақстандық химия өнеркәсібінің жаңа экспорттық бағытына айналуы мүмкін.
