Қазақстанның экологиялық инфрақұрылымы ірі инвестициялар кезеңіне өтті.
Елде 100 жаңа полигон салу жоспарланып, қалдықтарды қайта өңдеу күшейіп келеді, ал Солтүстік Аралдағы су көлемі үш жылда 18,9 млрд-тан 23 млрд текше метрге дейін өсті, деп хабарлайды DKNews.kz.
Сонымен қатар Қазақстан 2 млрд ағаш отырғызу межесіне жақындады. Соңғы бес жылда шамамен 1,7 млрд ағаш егілді.
Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Таза Қазақстан» жалпыұлттық бастамасы бір реттік экологиялық акциялардан инфрақұрылымға, цифрлық бақылауға және күнделікті экологиялық мәдениетке қарай бет бұрып келеді.
Заңсыз қоқыс орындары үш еседен астам азайды
Ең айқын нәтижелердің бірі — стихиялық қоқыс орындарының күрт қысқаруы.
2018 жылы Қазақстанда 8,6 мыңға жуық заңсыз қоқыс орны болса, 2026 жылы олардың саны 2,6 мыңға дейін азайды. Яғни көрсеткіш үш еседен астам төмендеді.
Биыл анықталған орындардың 2035-ін немесе 77 пайызын әкімдіктер тазартты. Қалған аумақтарда жұмыс жалғасып жатыр.
Бақылау «Қазақстан Ғарыш Сапары» ҰК» АҚ-ның ғарыштық мониторингі және цифрлық кері байланыс арналары арқылы күшейтілді.
Тұрғындар @TazaQazBot пен eGov Mobile арқылы да мәселе туралы тікелей хабарлай алады. 2024 жылдан бері осы сервистер арқылы абаттандырудың 21 санаты бойынша 50 мыңнан астам өтініш өңделген.
Тек 2026 жылы қоқыс жинау және көшелерді жарықтандыру мәселелері бойынша 18 мыңнан астам өтініш түсті. Оның 16 мыңнан астамын әкімдіктер қарастырып үлгерді.
Тұрмыстық қалдықтарды өңдеу 30,6 пайызға жетті
Келесі үлкен міндет — полигондарға көміле беретін қалдық көлемін қысқарту.
Экология және табиғи ресурстар министрлігінің деректеріне сәйкес, соңғы жылдары коммуналдық қалдықтарды қайта өңдеу көрсеткіші өсті:
- 2024 жылы шамамен 5 млн тонна тұрмыстық қатты қалдықтың 1,2 млн тоннасы немесе 25,8 пайызы сұрыпталып, қайта өңделді;
- 2025 жылы қайта өңделген қалдық көлемі 1,5 млн тоннаға, ал үлесі 30,6 пайызға жетті;
- 2026 жылдың бірінші жартысында 2,1 млн тонна қалдықтың 600 мың тоннасы немесе 27,7 пайызы сұрыпталып, қайта өңделді.
EcoQolday бағдарламасы саланы қаржылай ынталандыратын құралдардың біріне айналды. Ол қайталама шикізатты жинау мен қайта өңдеуді субсидиялайды.
2026 жылдың екінші тоқсанының қорытындысында жүйе арқылы 3,5 мың тоннадан астам шыны, макулатура, картон, тозған автокөлік шиналары мен полимер қалдықтарын өңдеуге 1087 өтінім берілді.
2024–2026 жылдары кәсіпорындар мен азаматтарға осы тетік арқылы 2,5 млрд теңгеден астам қаражат төленді.
Қалдықтар инфрақұрылымына 374 млрд теңге
Келесі кезең әлдеқайда ауқымды инвестицияны қажет етеді.
Қазақстанда 2755 тұрмыстық қатты қалдық полигонын жаңарту көзделген. Үкімет бұдан бөлек 100 жаңа полигон салу жөніндегі іс-шаралар жоспарын бекітті.
Кәдеге жарату төлемі есебінен жалпы құны 374 млрд теңге болатын 68 жобаны жеңілдікпен қаржыландыру мақұлданды. Оның 12-сі пайдалануға берілді.
Ауылдық жерлердегі алаңдар үшін бірқатар рұқсат беру рәсімдері мен экологиялық талаптар жеңілдетілді.
Мұндағы өзгеріс тек жаңа полигон салумен шектелмейді. Қазақстан қалдықты жинап, көме беретін модельден сұрыптау, қайталама шикізатты айналымға қайтару және энергия өндіруге дейінгі толық жүйеге көшуді көздеп отыр.
Астана мен Алматыда ірі кешендер салынады
Ең қымбат жобалар қалдық көлемі көп ірі қалалар мен өңірлерге шоғырланған.
Астанада құны 82 млрд теңге болатын экопарк жобасы жүзеге асырылуда. Оның тәуліктік қуаты 1,5 мың тонна қалдыққа жетеді.
Алматыда тәулігіне 2 мың тоннаға дейін қалдық өңдейтін кешен салынып жатыр. Инвестиция көлемі 145 млрд теңгеден асады.
Жамбыл облысында құны 80 млрд теңге болатын зауыт бой көтеруде. Ол тәулігіне 900 тоннаға дейін тұрмыстық қалдықты кәдеге жарата алады.
Үш нысанның жиынтық қуаты тәулігіне шамамен 4,4 мың тонна қалдықты құрайды.
Негізгі технологиялық өзгеріс — Waste-to-Energy жүйесіне көшу. Қайта өңдеуге келмейтін қалдықтар полигонға көмілмей, электр энергиясын өндіруге пайдаланылады.
Бұл жобалар Астана, Алматы және Жамбыл облысындағы полигондарға түсетін жүктемені азайтып қана қоймай, экологиялық инфрақұрылымға 225 млрд теңгеден астам инвестиция тартуға мүмкіндік береді.
Үкімет Қарағанды, Атырау, Ақтөбе, Павлодар және басқа қалаларда да қалдықтарды кәдеге жарату зауыттарын салу мәселесін пысықтап жатыр.
Қазақстан 1,7 млрд ағаш отырғызды
«Таза Қазақстанның» тағы бір бағыты — орман және табиғи экожүйелерді қалпына келтіру.
Соңғы бес жылда елде 1 млн гектардан астам аумаққа шамамен 1,7 млрд ағаш отырғызылды.
2026 жылдың алғашқы жеті айының өзінде 145,6 мың гектар жерге 234 млн көшет егілді.
2027 жылы тағы 270 млн ағаш отырғызу жоспарланған. Бұл Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қойған 2 млрд ағаш отырғызу міндетін орындауға мүмкіндік береді.
Елді мекендерді көгалдандыру жоспары қазірдің өзінде артығымен орындалды. 2021–2025 жылдары жоспарланған 15 млн ағаштың орнына 18,1 млн түп егілді.
Табиғат қорғау және орман мекемелерінің құрылымында жалпы аумағы 2,7 мың гектар болатын 243 питомник жұмыс істейді. Қазір оларда 157 млн көшет өсіріледі, ал қолданыстағы желінің жалпы өндірістік әлеуеті 220 млн ағашқа жетеді.
Сала жабық тамыр жүйесі бар көшеттерді кеңінен пайдалануға көшіп жатыр. Мұндай технология отырғызылған ағаштардың жерсіну деңгейін арттыруға мүмкіндік береді.
Солтүстік Аралдағы су көлемі 4 млрд текше метрден астам өсті
Ең елеулі экологиялық өзгерістердің бірі Арал өңірінде байқалады.
Соңғы үш жылда Солтүстік Аралға 6 млрд текше метрден астам су түсті. Соның нәтижесінде теңіздегі су көлемі 2022 жылдың соңындағы 18,9 млрд текше метрден 2025 жылдың қорытындысында 23 млрд текше метрге дейін артты.
Арал теңізінің құрғаған табанында фитоорман-мелиорациялық жұмыстар қатар жүргізіліп жатыр. Сексеуіл алқаптары топырақты бекітіп, тұзды-шаңды дауылдардың таралуын тежеуге көмектеседі.
Келесі қадам — Су ресурстары және ирригация министрлігі Дүниежүзілік банкпен бірлесіп әзірлеген Солтүстік Аралды сақтау жобасының екінші кезеңі.
Жоба Көкарал бөгетін қайта жаңғыртуды және теңіз деңгейін Балтық биіктік жүйесі бойынша 44 метрге дейін көтеруді көздейді.
Жоба жүзеге асқаннан кейін Солтүстік Аралдың аумағын 3,9 мың шаршы шақырымға, ал су көлемін 34 млрд текше метрге дейін жеткізу жоспарланып отыр.
Бұл тек табиғатты қорғау жобасы емес. Су айдынының ұлғаюы өңір экожүйесіне, балық шаруашылығына, топырақ жағдайына және Арал маңындағы елді мекендердің өмір сапасына тікелей әсер етеді.
Экологиялық акцияларға 6,1 млн адам қатысты
Инфрақұрылымдық жобалар халықтың жаппай қатысуымен қатар жүріп жатыр.
2026 жылдың жеті айында «Таза Қазақстан» аясында 500 табиғат қорғау іс-шарасы ұйымдастырылды.
Нәтижесінде:
- 813 мың тонна қалдық жиналып, шығарылды;
- 117 мың гектар аумақ тазартылды;
- 1,2 млн ағаш отырғызылды;
- акцияларға 6,1 млн адам қатысты;
- олардың 741 мыңы — волонтерлер.
Бұл жұмыстар «Таза аймақ», «Таза өлке», «Таза аула», «Тазару күні», «Жасыл аула», «Мөлдір бұлақ», Жалпықазақстандық ағаш отырғызу күні және халықаралық «Жер сағаты» акциялары аясында жүргізілді.
Келесі кезеңде не өзгереді
Үкімет экологиялық саясаттың нақты нәтижесіне әсер ететін үш негізгі бағытты айқындады.
Біріншісі — қолданыстағы сұрыптау желілерінің жүктемесін арттырып, Астана, Алматы және Шымкентте Waste-to-Energy технологиясына негізделген кешендерді іске қосу.
Екіншісі — терең өңдеу жобаларын Өнеркәсіпті дамыту қорының жеңілдетілген лизингі және «Жасыл даму» АҚ тетіктері арқылы қаржыландыру.
Үшіншісі — отырғызылған ағаштардың жерсіну деңгейін арттыру. Ол үшін орман шаруашылықтары жабық тамыр жүйесі бар көшеттерге көшіп, елді мекендердің жасыл белдеулерінде тұрақты суару жүйесін қамтамасыз етуі тиіс.
Ендігі нәтиже өткізілген акциялардың санымен емес, қалдықтарды нақты қайта өңдеу үлесімен, жаңа кәсіпорындардың іске қосылуымен және отырғызылған ағаштардың қаншасының сақталғанымен өлшенбек.
Экология білім беру стандарттарына енеді
«Таза Қазақстан» абаттандыру мен табиғатты қорғау акцияларының шеңберінен шығып келеді.
Экологиялық құндылықтар отансүйгіштік, заң мен тәртіп, әділдік, жеке жауапкершілік, еңбекқорлық және жасампаздық қағидаттарына негізделген «Адал азамат» бірыңғай тәрбие бағдарламасына енгізілуде.
Келесі қадам — осы бағыттарды балабақшадан жоғары оқу орнына дейінгі бірыңғай мемлекеттік білім беру стандартымен байланыстыру.
Мектептерде бұл жұмыс қазірдің өзінде жүріп жатыр. 2024–2025 оқу жылында экология тақырыбында 44 мың іс-шара — сынып сағаттары, эссе байқаулары, зерттеу жобалары мен табиғатты қорғау акциялары өткізілді.
Білім беру ұйымдарында 4 мыңнан астам «Жасыл клуб» жұмыс істейді. Оларға 125 мыңнан астам оқушы қатысады.
Сенбіліктен жүйелі экологиялық модельге
Басты өзгеріс өткізілген акциялардың санында емес.
«Таза Қазақстан» біртіндеп халықтың қатысуын цифрлық бақылаумен, қалдықтарды өңдеуге салынатын инвестициямен, экожүйелерді қалпына келтірумен және экологиялық біліммен байланыстыратын жүйеге айналып келеді.
Ауқымды сандар осы өзгерістің деңгейін көрсетеді: 1,7 млрд отырғызылған ағаш, қалдықтар саласындағы жобаларға мақұлданған 374 млрд теңге, үш еседен астам қысқарған заңсыз қоқыс орындары және 23 млрд текше метрге дейін өскен Солтүстік Аралдағы су көлемі.
Ендігі сынақ күрделірек. Қазақстанға қалдықтарды қайта өңдеу үлесін арттыру, ірі Waste-to-Energy жобаларын іске қосу және миллиардтаған отырғызылған ағаштың статистикада ғана қалмай, тұрақты экожүйеге айналуын қамтамасыз ету қажет.
