Құрылтай ресми түрде жұмысын бастады. Жаңа бір палаталы заң шығарушы органның алғашқы отырысымен бірге Қазақстанда жаңа Конституцияда бекітілген саяси құрылым іске кірісті, деп хабарлайды DKNews.kz.
28 тамызда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев бірінші шақырылымдағы Құрылтайдың алғашқы сессиясын ашты. Президент Әкімшілігі Басшысының бірінші орынбасары Ерлан Қарин институционалдық өзгерістермен қатар депутаттық корпустың едәуір жаңарғанына назар аударды. Оның қазіргі қызметі Ақорданың ресми сайтындағы өмірбаянында көрсетілген.
Идеядан алғашқы отырысқа дейін 355 күн өтті
Қарин Қазақстанның бір палаталы Парламентке көшу туралы ұсынысы алғаш рет 2025 жылғы 8 қыркүйекте айтылғанын еске салды.
Бұл датаны Қариннің Конституциялық комиссия отырысындағы сөзінен де көруге болады: онда ол бастаманың Президент Жолдауында көтерілгенін айтқан.
«Міне, 355 күннен кейін бұл идея жұмыс тобы мен Конституциялық комиссия аясындағы ұзақ, терең әрі жан-жақты талқылау кезеңдерінен өтіп, Жаңа Конституция жалпыхалықтық референдумда қабылданғаннан және Құрылтай сайлауы өткеннен кейін іс жүзінде жүзеге асты», — деді Ерлан Қарин.
Осы екі кезеңнің арасында заң шығарушы биліктің құрылымы толық өзгерді. 15 наурызда республикалық референдумда жаңа Конституция қабылданды: оған дауыс беруге қатысқандардың 87,15%-ы қолдау білдірді. Негізгі заң 1 шілдеде күшіне енді. Референдумның ресми қорытындысын Орталық сайлау комиссиясы жариялады.
23 тамызда Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы өтті. Дауыс беру қорытындысы бойынша бес партия мандат алды, ал жаңа бір палаталы заң шығарушы орган 145 депутаттан жасақталды. Мандаттардың бөлінуі туралы деректі ОСК жариялады.
Құрылтай негізгі кадрлық шешімдерге ықпал ететін болды
Бір палаталы модель бұрынғы Сенат пен Мәжіліске бөлінудің жойылуымен ғана шектелмейді.
Құрылтайға Қазақстанның жаңа Конституциясында тікелей бекітілген жаңа кадрлық өкілеттіктер берілді.
Құрылтай Президенттің Вице-Президент пен Премьер-Министрді тағайындауына келісім береді. Сондай-ақ оның келісімімен Конституциялық Соттың он судьясы, Орталық сайлау комиссиясының алты мүшесі және Жоғары аудиторлық палатаның сегіз мүшесі тағайындалады. Жоғарғы Сот судьяларын Құрылтай Президенттің ұсынуы бойынша сайлайды.
Қарин заң шығарушы органның басқа институттарды қалыптастыруға қатысуының артуын саяси жүйедегі тепе-теңдіктің өзгеруімен байланыстырады.
«Бүгіннен бастап мүлде жаңа заң шығарушы институт — бір палаталы Құрылтай жұмысын бастайды. Жаңа жоғары өкілді органға билік тармақтары арасындағы неғұрлым тұрақты тепе-теңдікті қамтамасыз ететін жаңа өкілеттіктер берілді», — деді Қарин.
Конституция Құрылтайға Үкіметке сенімсіздік білдіру, Үкімет мүшелерінің есептерін және Жоғары аудиторлық палата төрағасының есебін жылына екі рет тыңдау құқығын да береді. Үкіметтің республикалық бюджеттің атқарылуы туралы есебін бекітпеу оған сенімсіздік білдіру болып есептеледі.
Әйелдер саны екі есе, жастар үлесі үш есе өсті
Қарин сөзіндегі негізгі акценттердің бірі институт құрылымына емес, депутаттық мандат алған адамдарға қатысты болды.
Оның айтуынша, алдыңғы шақырылымдағы Парламентпен салыстырғанда әйелдердің өкілдігі екі есе, жастардың үлесі үш есе артқан.
Депутаттардың орташа жасы 45 жасқа дейін төмендеді.
«Ең бастысы, конституциялық реформа мен Құрылтай сайлауы үлкен саясатқа жаңа есімдердің, қоғамдық қайраткерлердің жаңа буынының келуіне ықпал етті», — деді Ерлан Қарин.
Бұл саяси реформаның ең көзге түсетін кадрлық нәтижелерінің бірі болды: өзгеріс тек заң шығарушы органның атауы мен құрылымына емес, депутаттық корпус құрамына да әсер етті.
26 депутат мәслихаттардан келді, 24 депутаттың парламенттік тәжірибесі бар
Сонымен бірге Құрылтай тек саяси жаңа тұлғалардан құралған жоқ.
Қарин келтірген мәліметке сәйкес, депутат болып бұрынғы Ұлттық құрылтайдың 22 мүшесі және мәслихаттардың 26 экс-депутаты сайланған.
Тағы 10 депутат Президенттік жастар кадр резервінің, төрт депутат Жастар саясаты жөніндегі кеңестің, бес депутат Әйелдер істері жөніндегі ұлттық комиссияның мүшелері болған.
Сонымен қатар 24 депутаттың парламенттік жұмыс тәжірибесі бар.
Мұндай құрам екі үрдісті қатар көрсетеді: өңірлік саясаттан, қоғамдық және кадрлық жобалардан жаңа адамдардың келуі және заң шығару жұмысымен бұрыннан таныс депутаттардың сақталуы.
Қариннің айтуынша, бірінші шақырылым құрамында мемлекеттік қызметшілер, партия өкілдері, ғалымдар мен сарапшылар, кәсіпкерлер, ауыл шаруашылығы және өнеркәсіп мамандары, IT саласының, креативті және медиа индустрияның, этномәдени бірлестіктер мен волонтерлік қозғалыстың өкілдері бар.
Алғашқы сессия екі айлық кадрлық кезеңді бастайды
Алғашқы сессияның ашылуы нақты құқықтық салдарға да әкеледі.
Осы сәттен бастап жаңа Конституцияның өтпелі ережелерінде белгіленген мерзімдер есептеле бастайды.
Алғашқы сессия ашылған күннен бастап екі ай ішінде Президент Құрылтайдың келісімімен Вице-Президентті тағайындауға тиіс. Сол мерзім ішінде Конституциялық Соттың, сондай-ақ Орталық сайлау комиссиясы мен Жоғары аудиторлық палатаның жаңа құрамы жасақталуы керек.
Сондықтан 28 тамыз тек алғашқы отырыстың символдық күні емес. Бұл дата бірқатар конституциялық институттарды қалыптастырудың нақты кестесін іске қосады.
Қарин Құрылтай жұмысының басталуын кеңірек бағалайды:
«Құрылтай жұмысының басталуымен саяси жүйенің толық институционалдық қайта жүктелуі басталады», — деді ол.
Бұл — Ерлан Қариннің саяси бағасы. Ал құқықтық тұрғыдан өзгерістер нақты нормалармен өлшенеді: жаңа Конституция 145 депутаттан тұратын бір палаталы Құрылтайды, заң шығарушы органның жаңа кадрлық өкілеттіктерін және оның Президентпен, Үкіметпен, Конституциялық және Жоғарғы соттармен өзара іс-қимыл тәртібін бекітті.
Бұған дейін біз жаңа Конституция Қазақстанның саяси архитектурасын қалай өзгерткенін талдаған едік. Енді бұл өзгерістер конституциялық нормалар деңгейінен практикалық кезеңге өтті — бірінші шақырылымдағы Құрылтай жұмысын бастады.
