Таразы қауіптің бәрін көрсете бермейді. Егер тек дене салмағы мен дене салмағының индексіне сүйенсек, ағзадағы артық май тіні ұзақ уақыт байқалмай қалуы мүмкін, деп хабарлайды DKNews.kz.
Қазақстан үшін бұл мәселе ерекше өзекті. STEPS 2024 зерттеуінің ҚР Денсаулық сақтау министрлігі келтірген деректеріне сәйкес, 18 жастан асқан халықтың 58%-ында артық дене салмағы бар, ал 22,4%-ында семіздік тіркелген. Дәл осы көрсеткіштер Novo Nordisk баспасөз қызметі ұсынған бастапқы материалда да келтірілген.
ДСИ әйелдердің жартысына жуығындағы семіздікті байқамай қалуы мүмкін
Ұзақ уақыт бойы негізгі көрсеткіш ретінде дене салмағының индексі — ДСИ қолданылып келді. Ол адамның салмағы мен бойы арқылы есептеледі және бастапқы бағалау үшін ыңғайлы.
Бірақ ДСИ ағзада қанша май тіні бар екенін және оның қай жерде жиналғанын тікелей көрсетпейді.
2026 жылы жарияланған American Diabetes Association стандарттарында метаталдау нәтижелері келтіріледі: ДСИ семіздікті анықтауда шамамен 50% сезімталдық көрсеткен.
Тек осы көрсеткішке сүйену семіздіктің шамамен ерлердің 25%-ында және әйелдердің 48%-ында байқалмай қалуына әкелуі мүмкін. Бұл деректер бастапқы қазақша материалда да көрсетілген.
Сондықтан адамның таразыдағы салмағы қалыпты немесе аса жоғары болып көрінбесе де, ағзада денсаулыққа әсер ететін артық май тіні болуы ықтимал.
Қазір дәрігерлер ДСИ-мен қатар бел шеңберін, белдің бойға арақатынасын және қажет болған жағдайда дене құрамын бағалайды.
Азиялықтар үшін шек ДСИ 27,5-тен басталуы мүмкін
Тағы бір маңызды деталь бар: барлығына бірдей қолданылатын ДСИ 30 кг/м² шегі әмбебап емес.
ADA-ның 2026 жылғы ұсынымдарына сәйкес, азиялық текті адамдарда семіздік ДСИ 27,5 кг/м²-ден бастап анықталуы мүмкін.
Ал ДСИ 23–27,4 кг/м² аралығында болса, қосымша көрсеткіштер ескеріледі. Олардың бірі — бел шеңберінің бойға қатынасы 0,5 және одан жоғары болуы. Бел шеңберінің шегі әйелдер үшін 80 см, ерлер үшін 90 см деп көрсетілген.
Бұл көрсеткіштерді Қазақстанның барлық тұрғынына автоматты түрде қолдануға болмайды: ADA ұсынымдары адамның шығу тегін де ескереді.
Бірақ негізгі қағида айқын — бірдей ДСИ әр адамның денсаулық қаупін бірдей дәлдікпен көрсете бермейді.
Артық май кемінде 13 қатерлі ісік түрінің қаупімен байланысты
Мәселе сыртқы келбетпен немесе киім өлшемімен шектелмейді.
Семіздік 2-ші типті диабетпен, артериялық қысымның жоғарылауымен, жүрек-қан тамырлары ауруларымен, ұйқы бұзылыстарымен және басқа да асқынулармен байланысты. Бастапқы материалда семіздікпен байланысты 200-ден астам ауру мен асқыну аталады.
Онкологиялық тәуекелге де ерекше назар аударылады.
АҚШ Ұлттық қатерлі ісік институтының мәліметінше, артық салмақ пен семіздік кемінде 13 қатерлі ісік түрінің даму қаупінің жоғарылауымен байланысты.
Олардың қатарында тоқ ішек, бауыр, ұйқы безі, бүйрек, эндометрий қатерлі ісігі және менопаузадан кейінгі сүт безі обыры бар.
Бұл жерде семіздік тікелей «обыр жасушаларын түзеді» деген сөз емес. Әңгіме аталған аурулардың даму ықтималдығының жоғарылауы туралы.
Арықтағаннан кейін май жасушалары жоғалып кетпейді
Тағы бір тәуекел адам салмағын азайтып, мәселе толығымен шешілді деп ойлаған кезде пайда болады.
Еліміздегі жетекші эндокринолог, Диабет, эндокриндік және метаболизмдік аурулар қауымдастығының президенті Айгүл Дурманова салмақты ұзақ мерзім бақылаудың неліктен қажет екенін түсіндіреді.
«Пациенттің салмағын төмендету мүмкін болғаннан кейін де, май жасушаларының мөлшері азайғанымен, олар ағзада қалып қояды», — деп атап өтеді Айгүл Дурманова.
Дәрігердің айтуынша, салмақ төмендегеннен кейін де тамақтануды, дене белсенділігін және қатар жүретін гормондық бұзылыстарды бақылау қажет.
«Менің тәжірибемде пациенттердің шамамен 10%-ы арықтағаннан кейін қайтадан артық салмақ қосады немесе ол тіпті бұрынғыдан да жоғары болады. Бұл жүріс-тұрыс пен тамақтану жоспарын ұстануды доғаратын адамдарға қатысты», — деді Дурманова.
Қазіргі халықаралық ұсынымдар да семіздікті қысқа мерзімде шешілетін жағдай емес, ұзақ бақылауды қажет ететін созылмалы ауру ретінде қарастырады.
2026 жылғы шілдеде EASO, EFAD және ECPO жаңа консенсус жариялады. Онда семіздікке қарсы дәрі-дәрмек қабылдайтын ересектерді бақылау кезінде тамақтану, физикалық жағдай және психологиялық қолдауға назар аударылады.
Қазақстан семіздікке қарсы ұлттық Жол картасын әзірлеп жатыр
Қазақстанда мәселе жеке адамның салмағын бақылау шеңберінен шығып, денсаулық сақтау жүйесінің міндетіне айналды.
2026 жылғы наурызда Астанада Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы сарапшыларының миссиясы жұмысын бастады. Қазақстан мен ДДҰ семіздікпен күрес жөніндегі ұлттық Жол картасын әзірлеуге кірісті.
Оның мақсаты — артық салмақтың алдын алу мен оны емдеудің заманауи әдістерін алғашқы медициналық-санитарлық көмекке енгізу. Бұл жұмыс бастапқы материалда да көрсетілген.
Ересектердің 58%-ында артық салмақ бар жағдайда дәрігерлер алдында тек жоғары ДСИ көрсеткішін анықтау міндеті тұрған жоқ.
Негізгі мәселе — ДСИ әлі қауіпті деңгейге жетпесе де, майдың таралуы немесе ағзадағы басқа өзгерістер денсаулық қаупін арттырып қойған адамдарды ертерек анықтау.
Айгүл Дурманова қазақстандықтардың рационына назар аударды
Айгүл Дурманова Қазақстандағы тамақтану ерекшеліктерін де бөлек атап өтеді.
«Қазақстанда семіздікті емдеудің өз ерекшеліктері бар. Қазақстандықтар етті, әсіресе қызыл етті көп тұтынатындықтан, несеп қышқылы көп жиналып, бұл құяңға әкелуі мүмкін, ал ол семіздікпен қатар жүреді», — деп түсіндірді Айгүл Дурманова.
Маманның айтуынша, рациондағы жасұнық мөлшері мен ағзаның қажетті дәрумендер мен минералдарды алуына да көңіл бөлу керек.
«Бұл ретте адамдар жасұнықты аз тұтынады. Тамақтанудың оңтайлы жағы біздің ашымалы сүт өнімдерін тұтынатындығымызда. Семіздік кезінде ағзада D дәруменінің тапшылығы пайда болады, бұл сүйек жүйесіне кері әсерін тигізеді, яғни біз салмақ тастаған кезде май тінінен басқа сүйек тіндеріне де зиян келуі мүмкін. Сондықтан семіздікті емдеу кезінде ағзаның D дәрумені мен кальцийді жеткілікті мөлшерде қабылдауы өте маңызды», — деп атап өтті профессор.
ДДҰ GLP-1 препараттарын ұсынды, бірақ дәрі өмір салтын алмастырмайды
Дәрі-дәрмекпен емдеу де семіздікке қарсы халықаралық тәсілдің бір бөлігіне айналды.
2025 жылғы желтоқсанда Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы GLP-1 препараттарын семіздікті емдеуде қолдану жөніндегі алғашқы жаһандық ұсынымын жариялады.
ДДҰ бұл препараттарды жүкті әйелдерді қоспағанда, семіздігі бар ересектерді ұзақ мерзімді емдеудің бір нұсқасы ретінде шартты түрде ұсынады.
Алайда дәрі-дәрмек тамақтануды немесе физикалық белсенділікті алмастырмайды. ДДҰ фармакологиялық емді дұрыс тамақтанумен, тұрақты дене белсенділігімен және мінез-құлықтық қолдаумен бірге жүргізуді ұсынады.
Бастапқы материалда да дәрілік терапия емдеудің бір бөлігі болуы мүмкін екені, бірақ өмір салтын өзгертудің орнын баспайтыны көрсетілген.
Сондықтан емнің нәтижесі таразыдағы бір санмен ғана өлшенбейді.
Дәрігер бел шеңберін, артериялық қысымды, қандағы глюкоза мен липидтер деңгейін, дене құрамын, физикалық функцияны, тамақтануды және адамның психологиялық жағдайын бақылауы мүмкін.
ДСИ бұл жерде маңызын жоғалтпайды — ол әлі де бастапқы бағалаудың ыңғайлы құралы. Бірақ оны соңғы диагноз ретінде қабылдау артық май тіні бар кейбір адамдардың денсаулық тәуекелін дер кезінде байқамауға әкелуі мүмкін.
Бұған дейін біз қазақстандықтардың салмақ қосуына әсер ететін бес негізгі себеп туралы жазған едік. Ол материалда да негізгі көрсеткіштердің бірі — ересектердің 58%-ында артық салмақ бары еді. Енді мәселе одан да кең: өзін толық деп есептемейтін адамның өзі денсаулық қаупін тек таразыдағы сан арқылы дәл бағалай алмауы мүмкін.
