Құрылыс қарқыны үдеп келеді. Бұл үрдісті ресми статистика да көрсетеді. 2026 жылғы қаңтар–шілдеде Қазақстандағы құрылыс жұмыстарының көлемі 15,3 пайыз өсіп, 5,06 трлн теңгеге жетті. Ең үлкен үлес автомобиль және теміржолдар мен метро құрылысына тиесілі — 24,7 пайыз. Тұрғын емес ғимараттардың үлесі 21,4 пайыз, тұрғын үй құрылысы 13,4 пайыз болды.
Саясаттанушы Асхат Қасенғали Қазақстандағы құрылыс қарқынының үдеуін талдап, инфрақұрылымдық жобалардың экономикаға ықпалы құрылыс алаңымен ғана шектелмейтінін атап өтеді. Оның пайымдауынша, құрылысқа салынған инвестиция жұмыспен қамтуға, отандық өнеркәсіпке, логистика мен қызмет көрсету салаларына серпін бере алады, алайда түпкі тиімділік салынған нысандардың санына емес, әр жұмсалған теңгенің нақты экономикалық және әлеуметтік нәтижесіне байланысты.
Құрылыс бір нысанмен аяқталмайды
Ірі инфрақұрылымдық жобаның экономикаға әсері құрылыс алаңынан әлдеқайда кең.
Мектеп, аурухана, жол немесе өндірістік кәсіпорын салынғанда құрылысшылармен бірге материал өндірушілерге, тасымалдаушыларға және түрлі қызмет көрсетушілерге сұраныс пайда болады.
Экономикалық тізбек бірнеше бағытта қалыптасады:
- құрылыс алаңында жұмыс орындары ашылады;
- цемент, металл, қиыршық тас және басқа материалдарға сұраныс өседі;
- құрылыс материалдарын өндірушілердің тапсырысы көбейеді;
- жүк тасымалы мен логистикаға қажеттілік артады;
- құрылыс алаңдарының айналасындағы қызмет көрсету мен саудаға қосымша сұраныс қалыптасады;
- дайын инфрақұрылым кейін бизнестің жұмыс істеуіне жаңа мүмкіндік береді.
Сондықтан құрылысқа салынған қаражаттың экономикалық ықпалы тек мердігер компанияның табысымен шектелмейді.
5 трлн теңгеден астам құрылыс жұмысы орындалды
Ұлттық статистика бюросының соңғы жарияланған дерегіне сәйкес, 2026 жылдың алғашқы жеті айында құрылыс жұмыстары 5 061,1 млрд теңгеге жетті.
Өсім Қазақстанның 18 өңірінде тіркелген. Ұлытау облысында құрылыс көлемі үш есе артса, Қызылорда облысында өсім 34,9 пайыз, Павлодар облысында 32 пайыз, Атырау облысында 27,9 пайыз болды.
Тағы бір маңызды көрсеткіш бар: құрылыс жұмыстарының 90,1 пайызын жеке құрылыс ұйымдары орындаған. Шетелдік компаниялардың үлесі 9,2 пайыз, мемлекеттік ұйымдардың үлесі 0,7 пайыз болды.
Яғни мемлекет қаржыландыратын инфрақұрылымдық жобалар болғанымен, олардың орындалуы экономикадағы жеке секторға да ірі көлемде тапсырыс қалыптастырады.
Жол мен теміржол құрылысының үлесі жоғары
Құрылыс құрылымының өзі Қазақстандағы инвестициялық белсенділіктің қайда бағытталып жатқанын көрсетеді.
2026 жылғы қаңтар–шілдеде автомобиль жолдары, теміржолдар және метро құрылысы барлық құрылыс жұмысының шамамен төрттен бірін құрады.
Мұндай инфрақұрылымның экономикалық әсері екі кезеңнен тұрады. Алдымен құрылыс кезінде жұмыс күші, техника, материал және тасымал қажет болады. Нысан пайдалануға берілгеннен кейін жаңа немесе жаңартылған жолдар мен теміржолдар логистиканы жақсартып, бизнестің тасымал шығындарына және өңірлердің инвестициялық тартымдылығына ықпал ете алады.
Сондықтан инфрақұрылым құрылысының нәтижесін тек бүгін жұмсалған қаржымен өлшеу жеткіліксіз. Оның кейінгі жылдары қаншалықты тиімді пайдаланылатыны да маңызды.
Құрылыс зауыттарға тапсырыс береді
Құрылыс көбейген кезде отандық өнеркәсіп үшін де мүмкіндік пайда болады.
Ірі жобаларға цемент, бетон, металл конструкциялары, құбырлар, кабель, шыны, кірпіш, жылу оқшаулағыш материалдар және көптеген басқа өнім қажет.
Егер осы сұраныстың елеулі бөлігі ішкі өндіріс есебінен қамтамасыз етілсе, құрылысқа жұмсалған қаражаттың көбірек бөлігі ел экономикасында қалады. Өндірушілер тапсырыс алып, өндірісті кеңейтуге, жабдықты жаңартуға және қосымша жұмысшылар жалдауға ынталанады.
Осы жерде құрылыс пен индустрия бір-бірін күшейтетін тетікке айналуы мүмкін.
Жұмыс орны ғана емес, жаңа сұраныс пайда болады
Құрылыстың әлеуметтік әсерінің ең тікелей көрінісі — жұмыспен қамту.
Бірақ экономикалық тізбек құрылысшының жалақысымен тоқтамайды. Жұмыс істейтін адамның табысының бір бөлігі азық-түлікке, киімге, көлікке және басқа қызметтерге жұмсалады.
Осылайша құрылысқа бағытталған инвестицияның белгілі бір бөлігі кейін сауда және қызмет көрсету секторындағы сұранысқа айналады.
Дегенмен мұндай мультипликативтік әсердің нақты көлемі әр жобаға байланысты өзгереді. Материалдың қаншасы Қазақстанда өндірілгені, жұмысшылардың қайдан тартылғаны, импорт үлесі және жобаның өзіндік құны маңызды.
Көп құрылыс автоматты түрде тиімділік деген сөз емес
Құрылыс көлемінің өсуі өздігінен экономикалық тиімділіктің кепілі бола алмайды.
Нысан шынымен қажет болуы керек. Оның болашақтағы жүктемесі, халық саны, пайдалану шығыны және өңір экономикасына әсері алдын ала есептелмесе, ірі инвестиция күтілген нәтиже бермеуі мүмкін.
Мысалы, халық саны өте аз елді мекенде сұраныстан әлдеқайда үлкен әлеуметтік нысан салу бюджет қаражатының тиімділігін төмендетуі ықтимал.
Сондықтан ауқымды жобаларды бағалағанда кемінде үш мәселе шешуші мәнге ие:
- нысанның нақты қажеттілігі;
- құрылыстың сапасы мен құны;
- пайдалануға берілгеннен кейінгі экономикалық және әлеуметтік тиімділігі.
Құрылыс экономиканың қозғаушы күшіне айнала ала ма
Қазіргі статистика құрылыс секторының Қазақстан экономикасында жоғары қарқынмен өсіп отырғанын көрсетеді. Жеті айдағы 15,3 пайыздық өсім және 5 трлн теңгеден асқан жұмыс көлемі соның бір белгісі.
Бірақ негізгі мәселе құрылыс санының өзінде емес.
Егер мемлекет пен инвесторлар қажетті инфрақұрылымды дұрыс таңдап, шығынды қатаң бақылап, отандық материалдардың үлесін арттырып, салынған нысандарды кейін тиімді пайдаланса, құрылыс бір мезгілде жұмыспен қамтуға, өнеркәсіптік тапсырысқа, логистикаға және өңірлердің дамуына серпін бере алады.
Ал есепсіз салынған нысан, керісінше, ұзақ жылдарға созылатын пайдалану шығынына айналуы мүмкін.
Сондықтан Қазақстандағы қазіргі құрылыс толқынының экономика үшін басты өлшемі «қанша нысан салынды?» деген сұрақ емес, «салынған әр теңге қандай нәтиже берді?» деген сұрақ болмақ.
Сондай-ақ оқыңыз DKNews.kz.
