Аварияны күтпей анықтау керек. Қазақстанда мұнай-газ кешеніндегі өнеркәсіптік қауіпсіздікті бақылау күшейтіліп, кәсіпорындардағы ішкі бақылау мен жабдықтарды уақтылы жаңартуға қойылатын талаптар өзгеріп жатыр. Келесі кезеңде тәуекелге негізделген техникалық диагностика, онлайн-мониторинг және жасанды интеллект құралдарын пайдалану қарастырылуда, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл туралы ҚР ТЖМ Стратегиялық жоспарлау және жедел басқару орталығында өткен «Қазақстанның мұнай-газ кешені объектілеріндегі авариялар» тақырыбындағы брифингте Өнеркәсіптік қауіпсіздік комитетінің мұнай-газ және мұнай өңдеу өнеркәсібіндегі мемлекеттік бақылау және қадағалау басқармасының басшысы Ахан Телманов мәлімдеді.
Мұнай-газ саласында қандай қауіптер қайталанады
Мұнай-газ саласы технологиялық жағынан ең күрделі өндірістердің қатарына кіреді. Мұнда қысыммен жұмыс істейтін жабдықтар, құбырлар, резервуарлар, бұрғылау және технологиялық қондырғылар пайдаланылады.
Оған қоса өндірістік процестер жанғыш және жарылыс қаупі бар заттармен байланысты. Сондықтан мұндай объектілердегі бір техникалық ақаудың салдары айтарлықтай болуы мүмкін.
ТЖМ мамандарының 2024–2026 жылдардағы авариялық оқиғаларды талдауы бойынша тәуекелдердің туындау механизмдері көп жағдайда қайталанады.
Олардың қатарында:
- жабдықтар мен құбырлардың герметикалығының бұзылуы;
- коррозиялық ақаулар;
- дәнекерлеу кемшіліктері;
- мұнай мен газдың ағуы;
- ұңғымаларды бұрғылау және жөндеу кезіндегі газ-мұнай-су көріністері;
- жарылыстар мен өрттер;
- жұмыстарды ұйымдастырудағы кемшіліктер;
- өндірістік бақылаудың жеткіліксіздігі бар.
Сондықтан ТЖМ үшін негізгі міндет авариядан кейін оның себебін анықтаумен шектелмей, қауіпті факторды оқиғаға дейін табуға ауысып отыр.
2026 жылдан кәсіпорындардағы бақылау талаптары өзгерді
Маңызды өзгерістердің бірі кәсіпорындардың өзіндегі өндірістік бақылауға қатысты.
2026 жылғы 1 қаңтардан бастап осы саладағы бірқатар жаңа талаптар күшіне енді. Соның ішінде қауіпті өндірістік объектілердегі өндірістік бақылауды ұйымдастыру жөніндегі жаңартылған нұсқаулық қолданылады.
Мұндағы логика қарапайым: мемлекеттік инспектор әр кәсіпорында күн сайын бола алмайды. Сондықтан қауіптің алдын алатын бірінші бақылау жүйесі кәсіпорынның өз ішінде тұрақты жұмыс істеуі керек.
Қолданыстағы нұсқаулық өндірістік бақылау аясында қауіпті техникалық құрылғыларды техникалық куәландыру, объектілердегі авариялар, инциденттер мен жазатайым оқиғалар, қызметкерлерді даярлау және өнеркәсіптік қауіпсіздікті қамтамасыз ету шараларын қамтиды.
Өндірістік бақылау бірінші басшыға тікелей бағынады
2026 жылдан тағы бір маңызды талап енгізілді.
Өндірістік бақылау қызметінің лауазымды адамдары санына арналған нормативтер күшіне енді. Құжат бойынша өндірістік бақылау қызметі ұйымның бірінші басшысына тікелей бағынатын жеке бөлімше ретінде белгіленген.
Қызметкерлердің қажетті саны бірнеше факторға байланысты есептеледі:
- пайдаланылатын қауіпті техникалық және басқа құрылғылар саны;
- объектінің тәуекел дәрежесі;
- жабдықтардың тозу үлесі.
Бұл талаптың мәні өндірістік бақылауды формалды бөлімшеден нақты қауіпсіздік тетігіне айналдыруда.
Мұндай қызмет қауіпті ауытқуларды уақытында анықтап, оларды жоюды талап етуге, ал қауіпсіздік талаптарына сәйкес келмейтін жағдайда жұмыстың тоқтатылуына ықпал етуге тиіс.
Мердігерлер де бақылаудан тыс қалмауы керек
Мұнай-газ саласында жұмыстардың бір бөлігін мердігер компаниялар орындайды.
Сондықтан ТЖМ кәсіпорынның өзінің өндірістік процестерімен қатар мердігер ұйымдардың қызметін бақылауға да ерекше мән беріп отыр.
Бұл бұрғылау, жөндеу, монтаждау, техникалық қызмет көрсету және басқа да қауіпті жұмыстар кезінде маңызды.
Өнеркәсіптік қауіпсіздік саласында жұмыс істейтін басшылар, мамандар мен қызметкерлерді даярлауға қойылатын талаптар да жаңартылған. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енген нормаларда басшылар мен инженерлік-техникалық мамандарды оқыту және білімін тексеру тәртібі белгіленген.
Жабдықтың жасына емес, нақты жағдайына қарау ұсынылады
Келесі өзгеріс техникалық куәландыру тәсіліне қатысты болуы мүмкін.
Өнеркәсіптік қауіпсіздік комитеті қазір тәуекел факторларын ескере отырып техникалық куәландыруды енгізу мүмкіндігін зерттеп жатыр. Осы мақсатта арнайы жұмыс тобы құрылған.
Жаңа тәсіл іске асса, жабдықты бағалау кезінде оның тек нормативтік мерзімі емес:
- нақты техникалық жағдайы;
- зақымдану механизмдері;
- пайдалану режимі;
- ықтимал ақаудың салдары;
- объектінің тәуекел деңгейі ескерілуі мүмкін.
Осы мәліметтердің негізінде техникалық куәландырудың мерзімділігі, көлемі және әдістері айқындалуы ықтимал.
Бірақ бұл әзірге зерттеліп жатқан тәсіл. Тиісті нормативтік өзгерістер қабылданғанға дейін қолданыстағы міндетті тексерулер мен сынақтардың барлығы сақталады.
Интрузивті емес диагностика қарастырылып жатыр
Жұмыс тобы жекелеген стандартты әдістердің орнына баламалы интрузивті емес бақылау тәсілдерін қолдану мүмкіндігін де зерттеуде.
Мұндай шешім тек техникалық тұрғыдан негізделген жағдайда қарастырылмақ.
Ең маңызды шарт — жаңа тәсіл өнеркәсіптік қауіпсіздік деңгейін төмендетпеуі керек.
Сондықтан тәуекелге негізделген куәландырудың енгізілуі қазіргі міндетті техникалық куәландырудан немесе белгіленген бақылау әдістерінен автоматты түрде бас тартуды білдірмейді.
Мұнай-газ нысандары онлайн режимде бақылануы мүмкін
Перспективалы бағыттардың бірі — өнеркәсіптік қауіпсіздікті цифрландыру.
ТЖМ қарастырып отырған технологиялар жабдықтың жағдайын авария белгілері пайда болғанға дейін бақылауға мүмкіндік береді.
Олардың қатарында:
- қысымды онлайн бақылау;
- температураны тұрақты мониторингтеу;
- коррозияны бақылау;
- мұнай мен газдың ағуын анықтайтын жүйелер;
- өндірістік деректерді автоматты талдау;
- предиктивті диагностика бар.
Мұндай жүйенің негізгі артықшылығы — инспектор немесе инженер ақауды тек жоспарлы тексеру кезінде емес, қауіпті көрсеткіш пайда болған сәтте байқай алады.
Жасанды интеллект аварияны болжауға көмектесуі мүмкін
ТЖМ өнеркәсіптік қауіпсіздікте жасанды интеллектті де қолдану мүмкіндігін қарастырып отыр.
Бірақ AI адамның немесе инженердің орнына шешім қабылдайтын құрал ретінде емес, қауіпті ауытқуларды ертерек анықтайтын көмекші технология ретінде қарастырылуда.
Мысалы, өндірістік датчиктер қысым, температура, діріл немесе коррозия туралы үлкен көлемде мәлімет жинай алады. Ал алгоритмдер осы деректердегі қалыптан тыс өзгерістерді байқап, жабдықтың ықтимал ақауы туралы мамандарға алдын ала белгі бере алады.
Осылайша, цифрландырудың мақсаты — авария болғаннан кейін деректерді талдау емес, оның пайда болу ықтималдығын ертерек байқау.
Ескі жабдықты жаңарту жеке талапқа айналды
Мұнай-газ кәсіпорындары үшін тағы бір басымдық — жабдықтарды уақытында жаңарту және техникалық қайта жарақтандыру.
Қауіпті өндірістік объектілерді жаңғырту кезінде жобалық шешімдердің өнеркәсіптік қауіпсіздік талаптарына сәйкестігі тексеріледі. 2026 жылы қауіпті өндірістік объектілерді реконструкциялау мен жаңғыртуға арналған жобалау құжаттамасын келісу қағидаларына да өзгерістер енгізілді.
Құжат бойынша өнеркәсіптік қауіпсіздікке әсер ететін жоспарланған жұмыстардың технологиясы немесе тәсілі өзгерсе, жобалық құжаттама да өзгертіліп, белгіленген тәртіппен қайта келісілуге тиіс.
Бұл талап мұнай-газ саласы үшін әсіресе маңызды, өйткені жабдықтың тозуы, коррозия және технологиялық режимнің бұзылуы авариялық тәуекелдердің негізгі факторларының қатарына жатады.
Неліктен бұл маңызды
ТЖМ ұсынып отырған тәсілдің басты айырмашылығы — бақылауды «авария болды — себебін анықтадық» моделінен «қауіпті белгі пайда болды — аварияға дейін әрекет еттік» моделіне ауыстыру.
Ол үшін бірнеше жүйе қатар жұмыс істеуі керек: кәсіпорынның ішкі өндірістік бақылауы, жабдықтарды уақтылы жаңарту, техникалық диагностика, мердігерлерді бақылау және цифрлық мониторинг.
Жаңа нормативтер бойынша өндірістік бақылау қызметінің бірінші басшыға тікелей бағынуы және оның құрамын объектінің тәуекелі мен жабдықтардың тозуына қарай айқындау осы жауапкершілікті кәсіпорынның өз ішінде күшейтеді.
Ал тәуекелге негізделген диагностика, онлайн-мониторинг және жасанды интеллект бойынша бастамалар нормативтік және техникалық тұрғыдан бекітілсе, қауіпсіздік жүйесі жоспарлы тексеруден үздіксіз алдын ала бақылауға қарай өзгере алады.
ТЖМ белгілеген түпкі мақсат та осы: авариядан кейін оның себебін түсіндіру емес, қауіпті факторды аварияға дейін анықтап, жою.
