Арал қайтадан су жинап келеді.
Енді Қазақстан теңізді қалпына келтірудің келесі кезеңіне кіріспек: Көкарал бөгетін реконструкциялау Солтүстік Аралдың су деңгейін көтеріп, ондағы су көлемін шамамен 11 млрд текше метрге арттыруы тиіс, деп хабарлайды DKNews.kz.
Жобаның жаңа параметрлері Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың тапсырмаларын іске асыру аясында жарияланды. Үкімет бір мезгілде екі ірі экологиялық бағытқа — Аралды қалпына келтіруге және Каспий теңізін сақтауға басымдық беріп отыр.
Солтүстік Аралдағы су көлемі 23,4 млрд текше метрге жетті
Соңғы жиырма жылдан астам уақыт ішінде Солтүстік Аралдың аумағы 36 пайызға ұлғайды. Су көлемі шамамен екі есеге өсіп, 23,4 млрд текше метрге жетті, ал судың минералдану деңгейі екі есе төмендеді.
Қазақстанның Су ресурстары және ирригация министрлігінің дерегінше, 2022 жылы теңіздегі су көлемі 18,9 млрд текше метр болған. 2023 жылы көрсеткіш 20,49 млрд-қа, 2024 жылы 22,08 млрд-қа жетсе, 2025 жылы 22,85 млрд текше метрге дейін өскен.
2026 жылғы 10 тамызда су көлемі 23,4 млрд текше метрге жетті.
Солтүстік Аралды сумен қамтамасыз ететін негізгі артерия — Сырдария. Үкімет ұсынған деректерге сәйкес, өзен арқылы жыл сайын теңізге кемінде 2 млрд текше метр су жіберіледі.
Алайда нәтиже тек жауын-шашынға немесе теңіздің қазіргі жағдайына байланысты емес. Сырдария бойындағы су қоймаларының жұмыс режимін көрші елдермен келісу қажет. Сондықтан Аралды қалпына келтіру Қазақстанның трансшекаралық су саясатына тікелей тәуелді.
Көкарал бөгеті 44 метрлік деңгейге жету үшін реконструкцияланады
Келесі кезеңнің ауқымы бұдан да үлкен.
Су ресурстары және ирригация министрлігі Дүниежүзілік банкпен бірлесіп әзірлеген Солтүстік Аралды сақтаудың екінші кезеңі Көкарал бөгетін реконструкциялауды көздейді.
Жобаның мақсаты — Солтүстік Аралдағы су деңгейін Балтық биіктік жүйесі бойынша 44 метрге дейін көтеру.
Алдағы бес-алты жылда теңіз аумағын шамамен 3,9 мың шаршы шақырымға, ал су көлемін 34 млрд текше метрге дейін ұлғайту жоспарланған.
Бұл 2026 жылғы тамызда тіркелген деңгеймен салыстырғанда су көлемін 10 млрд текше метрден астамға арттыру деген сөз.
Жоба ирригациялық инфрақұрылымды да қамтиды. Арал-Сырдария бассейнінде суару жүйелерін жаңғырту және автоматтандыру жобалары әзірленіп жатыр. Негізгі міндет — су шығынын азайтып, үнемделген ресурстың бір бөлігін Солтүстік Аралға бағыттау.
Аралдың құрғаған табанындағы жұмыстар 1,1 млн гектарды қамтыды
Судың көбеюі мәселенің бір бөлігін ғана шешеді. Екінші қауіп — жел көтерген тұз бен шаң тарайтын теңіздің құрғап қалған орасан аумағы.
Экология және табиғи ресурстар министрлігінің дерегіне сәйкес, 2021–2025 жылдары Арал теңізінің құрғаған табанындағы 1,117 млн гектар аумақта орман-мелиорациялық жұмыстар жүргізілді.
Осы кезеңде 3,4 мың тоннадан астам сексеуіл және галофитті өсімдіктер тұқымы себіліп, ондаған миллион сексеуіл көшеті отырғызылды.
Жұмысты жалғастыру үшін аумағы 33 гектар, жылына 3 млн көшетке дейін өсіруге мүмкіндік беретін орман тәлімбағы салынды.
Сексеуіл мұнда нақты қорғаныс қызметін атқарады. Өсімдік жамылғысы құрғаған теңіз табанының бетін бекітіп, құм, тұз және шаңның айналаға таралуын азайтады.
Каспий Қазақстан үшін екінші ірі су мәселесіне айналды
Солтүстік Арал біртіндеп қалпына келіп жатқанда, Каспийдегі жағдай кері бағытта дамып отыр.
Қазақстан Каспий маңы мемлекеттерімен бірлескен жұмысты күшейтіп, ғылыми зерттеулер мен теңіз мониторингін дамытуға ниетті. Негізгі бағыттардың қатарында Каспий деңгейінің төмендеуін бағалау, биоалуантүрлілікті қорғау, ластануға жол бермеу және бақылау жүйесін жетілдіру бар.
2026 жылы Қазақстан халықаралық серіктестермен бірге теңіз деңгейінің төмендеуіне бейімделуге бағытталған жобаны іске қосты.
Атап айтқанда, БҰҰ Даму бағдарламасы мен Жапония үкіметі құны 3 млн доллар болатын жобаны жариялады. Жоба су ресурстарын басқаруды, мониторингті және өңір елдері арасындағы ынтымақтастықты жетілдіруге бағытталған.
Бұдан бөлек, пластик қалдықтармен ластануды азайту, теңіз және жағалау ресурстарын басқару, сондай-ақ биоалуантүрлілікті, соның ішінде Каспий итбалығын сақтау бойынша жобалар әзірленіп жатыр.
Аралға келетін су дипломатиялық келісімдерге де тәуелді
Қазақстан көршілес мемлекеттердің барлығымен трансшекаралық су ресурстары бойынша құқықтық базаны қалыптастыруды аяқтады.
Шамамен он жылға созылған келіссөздерден кейін Өзбекстанмен трансшекаралық су нысандарын бірлесіп басқару туралы келісімге қол қойылды.
Бұл Солтүстік Арал үшін тікелей практикалық маңызға ие. Сырдариядағы су қоймаларының келісілген жұмыс режимі су аз жылдардың өзінде теңізге тұрақты ағын жеткізуге мүмкіндік беруі тиіс.
Келесі кезеңдегі негізгі міндет те осыған тіреледі: Солтүстік Аралдағы су көлемін қазіргі 23,4 млрд-тан 34 млрд текше метрге дейін жеткізіп қана қоймай, бөгет реконструкциясынан кейін қол жеткізілген деңгейді тұрақты сақтау.
Бұған дейін Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан халқына Жолдауында елдің су және экологиялық саясатына қатысты Үкімет жүзеге асырып жатқан бірқатар міндетті айқындаған еді.
