Халықаралық байқау әдістері де тексерілуі керек. Қазақстанның халықаралық шарттардың қоғамдық мониторингі орталығының директоры Галина Моисеенко ЕҚЫҰ рәсімдерінің ашықтығы, мемлекеттерге берілетін бағалардың салыстырмалылығы және халықаралық алаңдардағы азаматтық қоғам өкілдігі туралы мәселе көтерді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Ол Facebook-тегі жазбасында адам құқықтарының сақталуын халықаралық деңгейде бақылау қажет екенін атап өтті. Алайда мемлекеттерді бағалайтын ұйымдар өз әдістері мен шешімдерін кәсіби тұрғыдан тексеруге де дайын болуы тиіс деп санайды.
Бес сарапшы мен жүздеген байқаушы
Моисеенко сайлауды байқау миссияларының ауқымындағы айырмашылықты мысалға келтірді.
Оның мәліметінше, 2024 жылы Ұлыбританиядағы парламенттік сайлауға ЕҚЫҰ-ның Демократиялық институттар мен адам құқықтары жөніндегі бюросы бес сарапшы жіберген. Ал 2025 жылы Қырғызстандағы сайлауды байқауға 300 қысқа мерзімді байқаушы сұратылған. Қазақстандағы 2026 жылғы тамызда өткен парламенттік сайлауда бюро жіберген 206 байқаушы жұмыс істеген.
«Бір мемлекет үшін бес сарапшы жеткілікті, ал екіншісіне жүздеген байқаушы қажет деп тануға негіз болатын өлшемдер қаншалықты ашық?» — деп сұрайды Моисеенко.
Сонымен бірге автор миссиялар санының айырмашылығы өздігінен қосарлы стандарттың бар екенін дәлелдемейтінін ескертеді. Бюро байқау форматын қажеттіліктерді алдын ала бағалаудан кейін анықтайды.
Моисеенконың негізгі сұрағы — осы өлшемдер қаншалықты түсінікті және олардың әр елге қолданылуын тәуелсіз зерттеуші тексере ала ма?
Халықаралық қорытындылардың тілі салыстырмалы ма?
Автор қорытындыларда қолданылатын тұжырымдарға да назар аударады. Оның пікірінше, ұқсас мәселелердің әртүрлі сипатталуы мемлекетке берілген жалпы бағаның қабылдануына әсер етуі мүмкін.
Моисеенко әр ел бойынша есептердегі бірдей санаттағы бұзушылықтарды бөліп алып, олардың қалай бағаланғанын зерттеуді ұсынады.
«Бұл сұраққа саяси мәлімдемелермен емес, зерттеу арқылы жауап беруге болады: ДИАҚБ-ның ондаған мемлекет бойынша есептерін салыстырып, бұзушылықтардың бірдей санаттарын бөліп алып, олардың қандай тілмен сипатталғанын және қорытынды тұжырымдарға қалай әсер ететінін қарастыру керек», — деп жазады ол.
Бұл — бағалардың салыстырмалылығын тексеру туралы ұсыныс. Тұжырымдардағы айырмашылықтың өзі байқаушылардың біржақтылығын дәлелдемейді.
Қатысушының пікірі мен ЕҚЫҰ ұстанымы қай жерде ажырайды?
Моисеенко жазбасының бір бөлігін 5–15 қазан аралығында өтіп жатқан Варшавадағы Адами өлшем жөніндегі конференцияға арнаған.
Ол алаңның құқық бұзушылықтарды ашық талқылауға және мемлекеттер мен құқық қорғаушылар арасында тікелей диалог орнатуға мүмкіндік беретінін мойындайды. Сонымен қатар қатысушылардың мәлімдемелері сыртқы аудиторияға қалай ұсынылатынын сын тұрғысынан бағалайды.
«Іс жүзінде бұл алаңды ЕҚЫҰ аясында мемлекеттерге айыптаулар айтылатын бейресми «сын клубы» деп атауға болады», — деп атап өтеді Моисеенко.
Оның пікірінше, мына деңгейлерді нақты ажырату қажет:
- Конференцияға қатысушының жеке ұстанымы;
- үкіметтік емес ұйымның баяндамасы;
- қатар өтетін іс-шарадағы пікірталас;
- ДИАҚБ-ның ресми қорытындысы.
Халықаралық алаңда айтылған пікір автоматты түрде ұйымның ресми бағасы ретінде қабылданбауы керек. Автор мұндай айырмашылықты анық көрсету пікірталасқа қатысушыларға деген сенімді арттырады деп санайды.
Азаматтық қоғам атынан кім сөйлейді?
Моисеенко халықаралық конференциялардағы қатысушылар құрамы қоғамдық ұйымдардың алуан түрлілігін қаншалықты қамтитынын да сұрайды.
Ол кейбір тақырыптар мен үкіметтік емес сектор өкілдерінің халықаралық деңгейде көбірек көрінетініне назар аударады.
«Неліктен кейбір тақырыптар жылдар бойы халықаралық деңгейде кеңінен көрініс тауып, ал басқалары іс жүзінде назардан тыс қалады? Іс жүзінде бір адамдар қайта-қайта мемлекеттің «кәсіби» сыншыларына айналады», — деп жазады Моисеенко.
Оның пікірінше, халықаралық алаңдар қоғамдық топтардың кең ауқымын тыңдауға ұмтылуы қажет. Бұл — автордың бағалауы. Ұсынылған жазбада қатысушылар құрамының өкілдігін өлшейтін жеке зерттеу келтірілмеген.
Қаржыландыру көзі тәуелділікті дәлелдемейді
Автор үкіметтік емес ұйымдарды қаржыландырудың ашықтығы туралы да мәселе көтереді.
Ол келтірген мәліметтерге сәйкес, 2024 жылы Қазақстандағы 218 жеке және заңды тұлға шетелден жалпы сомасы 27,2 млрд теңге қаражат алған. Моисеенко бұл деректі нақты ұйымдардың тәуелділігін дәлелдеу үшін емес, қаржыландыру ауқымын талқылау үшін келтіреді.
«Шетелдік грант алу фактісінің өзі құқық қорғау ұйымының ұстанымын сенімсіз етпейді. Сол сияқты мемлекеттік қаржыландыру да ұйымдарды автоматты түрде мемлекетке тәуелді етпейді», — деп атап өтеді ол.
Сарапшы жобаларды кім қаржыландыратынын, тақырыптары қалай таңдалатынын, қандай нәтиже күтілетінін және тиімділігін кім бағалайтынын ашық талқылауды ұсынады.
Моисеенко қандай өзгерістер ұсынады?
Автор байқау әдіснамасын тәуелсіз тексеруді, миссиялардың ауқымын анықтайтын өлшемдерді жариялауды, қорытындыларды салыстырмалы талдауды және азаматтық қоғам өкілдігін кеңейтуді қолдайды.
«Егер мемлекет адам құқықтарының сақталуы туралы сұрақтардан егемендігін алға тартып қорғана алмайтын болса, халықаралық институт та өз әдіснамасының сапасы туралы сұрақтардан беделін алға тартып қорғанбауы керек», — деп жазады Моисеенко.
Оның ұсынысы халықаралық байқауды және жария сын айту құқығын сақтай отырып, бақылаудың ашықтығын арттыруға бағытталған. Негізгі практикалық мәселе — қорытындылар мен ұсынымдарды тексеру және олардың нақты адамдардың жағдайына әсерін бағалау.
Бұған дейін біз Қазақстандағы ДИАҚБ брифингінде сайлау жүйелерін салыстыру туралы қойылған сұрақтарды талқылаған едік, онда журналистер әр елді бағалау тәсілдерін көтерген болатын.
