Қазақстан цифрлық платформаларға бақылауды күшейтіп жатыр. Ірі технологиялық компаниялар елімізде өздерінің заңды өкілдерін тағайындады. Ал билік балаларды интернеттегі қауіп-қатерден қорғаудың қосымша тетіктерін талқылауда. Сонымен қатар журналистердің ақпарат алу құқығын кеңейтіп, кәсіби қызметін қорғауға бағытталған жаңа құқықтық кепілдіктер енгізілді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл өзгерістер туралы «Қазақстандық қоғамдық даму институты» КЕАҚ Институционалдық талдау және реформалар орталығының директоры Риззат Тасым айтып берді. Оның сөзінше, Қазақстан сөз бостандығын, журналистердің құқықтарын және әлеуметтік желі қолданушыларының қауіпсіздігін қатар қамтамасыз етуге бағытталған құқықтық жүйені жетілдіріп жатыр.
Meta, TikTok, VK және Telegram Қазақстанда өз өкілдерін тағайындады
Цифрлық кеңістікті реттеудегі елеулі өзгерістердің бірі халықаралық IT-компаниялардың Қазақстандағы қызметіне қатысты.
Риззат Тасымның айтуынша, Meta, TikTok платформасына иелік ететін ByteDance, VK және Telegram компаниялары елімізде өздерінің заңды өкілдерін тағайындаған.
Бұл мемлекеттік органдарға аталған платформалардың өкілдерімен тікелей байланысып, заң талаптарының сақталуы мен пайдаланушылардың қауіпсіздігіне қатысты мәселелерді талқылауға мүмкіндік береді.
Бұған дейін шетелдік интернет-компаниялармен өзара іс-қимыл жасау жергілікті өкілдердің болмауына байланысты қиындауы мүмкін еді. Енді Қазақстанда мұндай байланыс орнатудың заңмен бекітілген тетігі бар.
Оның құқықтық негізі 2023 жылғы 10 шілдеде қабылданған «Онлайн-платформалар және онлайн-жарнама туралы» заңда қаланған.
Құжатқа сәйкес, Қазақстандағы орташа тәуліктік пайдаланушылар саны бір ай ішінде 100 мыңнан асатын онлайн-платформалардың заңды өкіл тағайындауы көзделген.
Заң құқыққа қайшы контентке қарсы іс-қимыл жасау және пайдаланушылардың өтініштерін қарау тәртібін де реттейді.
Бұл қазақстандықтар үшін нені білдіреді?
Пайдаланушылар өз құқықтары бұзылған жағдайда платформа иесіне немесе оның заңды өкіліне жүгіне алады. Сондай-ақ жарияланған контентке немесе басқа пайдаланушылардың әрекетіне шағым түсіруге құқылы.
Дегенмен компанияның Қазақстанда заңды өкілінің болуы әр шағым міндетті түрде қанағаттандырылады деген сөз емес. Өтініштің қаралуы оның заңды негізіне және белгіленген рәсімдерге байланысты.
Балалардың жасын интернетте тексеру тетігі талқыланып жатыр
Цифрлық кеңістікті реттеудегі келесі мәселе кәмелетке толмағандардың қауіпсіздігіне қатысты.
Риззат Тасымның мәліметінше, Құрылтай аясында онлайн-сервис пайдаланушыларының жасын растау тетіктерін енгізуге бағытталған заңнамалық бастамалар қарастырылып жатыр.
Мұндағы мақсат – балаларды интернеттегі қауіпті және заңға қайшы контенттен қорғау.
Алайда бұл бастамалар әзірге талқылау кезеңінде. Әлеуметтік желілердің барлық пайдаланушысына жасын міндетті түрде растау талабы енгізілген жоқ.
Ұсынылған материалдарда жасты тексерудің нақты тәсілдері, талап қолданылатын платформалардың тізімі және оны іске асыру шарттары көрсетілмеген.
Бұл мәселе цифрлық бизнес үшін де өзекті.
Егер бастамалар заң жүзінде бекітілсе, платформаларға қандай міндеттер жүктелетіні және пайдаланушылардың дербес деректері қалай қорғалатыны маңызды болмақ.
Өйткені баланың жасын анықтау бір мәселе болса, сол мақсатта жиналған жеке мәліметтердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету де ерекше назар аударуды қажет етеді.
Журналистердің сауалына жауап беру мерзімі жеті күннен бес күнге қысқарды
Заңнамалық өзгерістер Қазақстандағы бұқаралық ақпарат құралдарының жұмысына да әсер етті.
2024 жылғы 19 маусымда қабылданған «Масс-медиа туралы» заң БАҚ-тың ақпараттық сұрау салуларына жауап беру мерзімін жеті жұмыс күнінен бес жұмыс күніне дейін қысқартты.
Бір қарағанда, айырмашылық небәрі екі күн.
Алайда мемлекеттік шешімдер, бюджет қаражатының жұмсалуы немесе қоғамдағы өзекті оқиғалар туралы материал дайындайтын журналистер үшін бұл уақыттың маңызы зор.
Редакциялар мемлекеттік органдардың ресми ұстанымын ертерек алып, ақпаратты жарияламас бұрын тексеруге қосымша мүмкіндік алады.
Сонымен бірге заңда сұрау салуларды қараудың жекелеген ерекшеліктері мен ерекше жағдайлары да көзделген.
Тағы бір өзгеріс сот дауларына қатысты.
Заңның 38-бабында көзделген құқықтардың бұзылуына байланысты БАҚ-қа қойылатын талаптар үшін жарияланған күннен бастап бір жылдық талап қою мерзімі белгіленген.
Бұл редакциялар үшін құқықтық айқындықты арттырады. Дегенмен аталған норма бұқаралық ақпарат құралдарын жарияланған материалдары үшін жауапкершіліктен толық босатпайды.
Қауіпті жағдайда жұмыс істейтін журналистер қорғаныс құралдарымен қамтамасыз етілуі тиіс
Жаңа заң журналистердің кәсіби қауіпсіздігіне де ерекше көңіл бөледі.
Құжатта журналистің ерекше мәртебесі бекітіліп, ақпаратты іздеу, сұрату, алу және тарату кезіндегі құқықтық кепілдіктері кеңейтілді.
Соның бірі – ақпарат көзінің құпиялығын сақтау құқығы.
Журналист өзіне мәлімет берген адамның кім екенін жарияламауға құқылы. Бұған сот шешімі негізінде ақпарат көзін ашу талап етілетін жағдайлар кірмейді.
Бұдан бөлек, өмірі мен денсаулығына жоғары қауіп төнетін жағдайда кәсіби міндетін атқаратын журналисті қажетті жабдықтармен және арнайы киіммен қамтамасыз ету БАҚ меншік иесінің міндетіне жатады.
Яғни қызметкердің қауіпсіздігіне қатысты жауапкершілік редакцияға да жүктеледі.
Егер журналист кәсіби қызметін атқару кезінде өміріне немесе денсаулығына зиян келтірсе, заңда белгіленген тәртіппен келтірілген залалды өтеу қарастырылған.
Қазақстанда журналистің заңды кәсіби қызметіне заңсыз кедергі келтіргені үшін қылмыстық жауапкершілік те көзделген.
Сөз бостандығы мен интернет қауіпсіздігі: тепе-теңдік қалай сақталады?
Қазақстандағы заңнамалық өзгерістер ақпараттық кеңістіктің екі бағытын қамтиды.
Бір жағынан, кәсіби журналистердің ақпарат алу және өз қызметін қауіпсіз атқару құқықтары нығайтылып жатыр.
Екінші жағынан, халықаралық онлайн-платформалардың мемлекеттік органдармен өзара іс-қимыл жасауына және құқыққа қайшы контентке қарсы әрекет етуіне қатысты талаптар бекітілген.
Риззат Тасымның бағалауынша, бұл реформалар сөз бостандығының құқықтық кепілдіктерін күшейтуге және азаматтардың интернеттегі қауіпсіздігін арттыруға бағытталған.
Бірақ заңның қабылдануы мен оның іс жүзінде орындалуы екі бөлек мәселе.
Журналистер үшін мемлекеттік органдардың сұрау салуларға уақытылы жауап беруі және кәсіби құқықтарының нақты қорғалуы маңызды.
Ал әлеуметтік желі пайдаланушылары үшін шағым беру тетіктерінің қолжетімділігі, дербес деректердің сақталуы және контентті шектеу туралы шешімдердің ашықтығы өзекті.
Әсіресе балалардың интернеттегі қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесі назарда.
Жасты тексеру тетіктері енгізілген жағдайда, олар кәмелетке толмағандарды қорғаумен қатар пайдаланушылардың жеке мәліметтерін өңдеу тәртібін де ескеруі қажет.
Қазақстанда ірі цифрлық платформалармен тікелей жұмыс істеудің құқықтық негізі қалыптасқан. Ендігі маңызды мәселе – пайдаланушылардың жасын тексерудің қандай тәртібі заңда бекітілетіні және бұл онлайн-сервистерге қандай міндет жүктейтіні.
Бұған дейін біз Қазақстандағы онлайн-платформалар туралы заңға ұсынылған түзетулер мен сөз бостандығына қатысты мәселелерді де көтерген едік. Цифрлық кеңістіктегі қауіпсіздік пен ақпарат тарату еркіндігінің арақатынасы алдағы заңнамалық талқылауларда да өзектілігін сақтайды.
