Қазақстанда кәсіпкерлік қарқынды дамып келеді. Шағын және орта бизнес 4,5 миллионнан астам адамды жұмыспен қамтып, елдің жалпы ішкі өнімінің 40 пайыздан астамын қалыптастырып отыр. Алайда кәсіпкерлердің басым бөлігі әлі де шағын деңгейде жұмыс істейді. Ал орта кәсіпорындардың үлесі небәрі 0,1 пайыз, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл туралы Қазақстанның Ұлттық статистика бюросының деректері мен кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау бағдарламаларының нәтижелерінен белгілі болды. Жеті жылда шағын және орта бизнес секторындағы жұмыс орындарының саны үштен бірінен астамға көбейіп, өндірілген өнім көлемі 3,2 есе өсті.
Ендігі міндет – шағын кәсіпорындардың іріленуіне, өндірісті кеңейтуіне және тұрақты жұмыс орындарын ашуына жағдай жасау.
4,5 млн жұмыс орны және 104,8 трлн теңгенің өнімі
2026 жылдың басындағы мәлімет бойынша, Қазақстанда шағын және орта кәсіпкерлік саласында 4,527 млн адам еңбек етеді. Ал 2018 жылы олардың саны шамамен 3,3 млн болған.
Жеті жылда бұл көрсеткіш 36,7 пайызға артты.
Осы кезеңде жұмыс істеп тұрған шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің саны 63,5 пайызға өсіп, 2,2 миллионға жуықтады.
Өндірілген өнім мен көрсетілген қызмет көлемінде де айтарлықтай өсім бар. 2025 жылдың қорытындысы бойынша шағын және орта бизнес өкілдері 104,8 трлн теңгенің өнімі мен қызметін өндірді. Бұл жеті жыл бұрынғы көрсеткіштен 3,2 есе жоғары.
Ал шағын және орта бизнестің Қазақстанның жалпы ішкі өніміндегі үлесі 40,9 пайызға жетті.
Дегенмен ақшалай көрсеткіштің өсуін өндірістің дәл сондай қарқынмен ұлғаюы деп қабылдауға болмайды. Өнім мен қызмет құнына бағаның өзгеруі де әсер етеді.
Соған қарамастан, кәсіпорындар мен жұмыс орындарының көбеюі кәсіпкерліктің ел экономикасындағы салмағы артқанын көрсетеді.
Орта кәсіпорындар небәрі 0,1 пайыз: бизнес неге іріленбей жатыр?
Жалпы көрсеткіштер жоғары болғанымен, кәсіпкерлік құрылымында елеулі айырмашылық бар.
Ұлттық статистика бюросының 2026 жылғы 1 қаңтардағы дерегіне сәйкес, жұмыс істеп тұрған шағын және орта бизнес субъектілерінің 71,6 пайызын жеке кәсіпкерлер құрайды.
Олар 2 миллионнан астам адамды жұмыспен қамтамасыз етіп отыр.
Ал орта кәсіпорындардың үлесі бар болғаны 0,1 пайыз. Соған қарамастан, мұндай компанияларда 428,2 мың адам еңбек етеді.
Яғни кәсіпорындардың өте аз бөлігі жүздеген мың адамға жұмыс беріп отыр.
Бұл айырмашылық еңбек нарығы үшін маңызды. Жеке кәсіпкерлік азаматтарға өз ісін ашып, табыс табуға мүмкіндік берсе, орта кәсіпорындар көбірек қызметкер жалдап, өндіріс көлемін ұлғайта алады.
Сондықтан кәсіпкерлік саясатының негізгі міндеттерінің бірі – шағын бизнестің орта кәсіпорын деңгейіне көтерілуіне жағдай жасау.
Өйткені жаңадан ашылған кәсіпорындардың саны ғана экономиканың сапалы өсуін қамтамасыз ете алмайды.
Бизнестің 35 пайызы саудада: өндіріс неге маңызды?
Қазақстанда кәсіпкерлер ең көп шоғырланған сала – сауда.
Шағын және орта кәсіпкерлік субъектілерінің шамамен 35 пайызы осы бағытта жұмыс істейді.
Сауданың жоғары үлесі кәсіпкерлер арасында тауар өткізу мен қызмет көрсетуге негізделген бизнес үлгілерінің кең таралғанын көрсетеді.
Алайда жаңа жұмыс орындарын ашу мүмкіндігі өңдеу өнеркәсібінде, құрылыста және ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу саласында да жоғары.
Мәселен, өндіріс орнын ашу үшін жабдық, ғимарат, шикізат, білікті мамандар және тұрақты өткізу нарығы қажет.
Мұндай жобаларды іске асыру сауда кәсібін бастаудан күрделірек болуы мүмкін. Бірақ өндіріс кеңейген сайын кәсіпорынның өзінде ғана емес, шикізат жеткізу, тасымалдау және қызмет көрсету бағыттарында да қосымша жұмыс орындары пайда болуы ықтимал.
Сондықтан мемлекеттік қолдау бағдарламаларында өндірістік жобаларға басымдық беріле бастады.
«Даму» арқылы 10,2 трлн теңге несие берілді
Кәсіпкерліктің кеңеюімен бірге мемлекеттік қаржыландыру тетіктері де өзгеріп жатыр.
2019–2026 жылдар аралығында «Даму» кәсіпкерлікті дамыту қорының жеңілдетілген несие беру, субсидиялау және кепілдік ұсыну құралдары арқылы 176 716 бизнес-жоба қамтылды.
Берілген несиелердің жалпы көлемі 10,2 трлн теңгені құрады.
Қолдау негізінен үш бағыт бойынша көрсетілді: жеңілдетілген несие беру, пайыздық мөлшерлемені субсидиялау және банктік қарыздарға кепілдік беру.
2019–2025 жылдары мемлекеттік бағдарламаларға қатысқан кәсіпорындардың нәтижелері де белгілі:
- 695 мыңға жуық жұмыс орны сақталды;
- 60,5 мың жаңа жұмыс орны ашылды;
- 128 трлн теңгенің өнімі өндірілді;
- бюджетке 8,5 трлн теңге салық түсті.
Бұл көрсеткіштер мемлекеттік бағдарламаларға қатысқан кәсіпорындардың қызмет нәтижесін сипаттайды. Олардың барлық өндірісі мен салық түсімі тек жеңілдетілген қаржыландырудың арқасында қалыптасты дегенді білдірмейді.
Дегенмен 10,2 трлн теңге көлеміндегі несиелеу кәсіпкерлердің қаржыға қол жеткізуінде мемлекеттік қолдаудың елеулі рөл атқаратынын көрсетеді.
7 млрд теңгеге дейін несие: «Өрлеу» бағдарламасының шарттары
2025 жылдың маусымында Қазақстанда жеңілдетілген қаржыландырудың жаңа құралы – «Өрлеу» бағдарламасы іске қосылды.
Оның ерекшелігі – қаржыландырудың жалпы көлеміндегі банк капиталының үлесі 50 пайыздан асады.
Басым салалардағы жобаларға жылдық мөлшерлемесі 12,6 пайыздан аспайтын, көлемі 7 млрд теңгеге дейінгі несие қарастырылған.
Қолдау көрсетілетін бағыттар қатарында өңдеу өнеркәсібі, ақпараттық технологиялар, туризм, креативті индустрия және логистика бар.
Мұндай қаржыландыру өндірістік жабдық сатып алу, кәсіпорынды кеңейту және ауқымды инвестициялық жобаларды іске асыру үшін пайдаланылуы мүмкін.
Бұған қоса, 2025 жылдың сәуірінде «Даму» қорының базасында екі жаңа кепілдік қоры жұмысын бастады.
Олар шағын және орта бизнеске, сондай-ақ ірі инвестициялық жобаларға бағытталған.
Кепілдік құралдары әсіресе банктен несие алуға жеткілікті кепіл мүлкі жоқ кәсіпкерлер үшін маңызды.
Алайда мемлекеттік кепілдік ұсынылған күннің өзінде банк қарыз алушының қаржылық жағдайын және жобаның өміршеңдігін бағалайды.
Ауылдар мен шағын қалаларға 1,2 трлн теңге бағытталмақ
Кәсіпкерлікті қолдаудың тағы бір бағыты өңірлерді дамытуға арналған.
2025 жылдың желтоқсанында ауылдар мен шағын қалалардағы микро және шағын бизнесті қолдауға бағытталған «Іскер аймақ» бағдарламасы іске қосылды.
Бағдарлама аясында 2029 жылға дейін жалпы құны 1,2 трлн теңге болатын шамамен 15 мың бизнес-жобаны қолдау жоспарланып отыр.
Басым бағыттар ретінде ауыл шаруашылығы өнімдерін қайта өңдеу, азық-түлік, жиһаз және құрылыс материалдарын өндіру, сондай-ақ қолөнер кәсібі белгіленген.
Бұл ауылдық жерлер үшін маңызды.
Мысалы, ауыл шаруашылығы шикізаты сол өңірдің өзінде өңделсе, өнімді дайындау, сақтау, қаптау және тасымалдау жұмыстарының бір бөлігін жергілікті кәсіпорындар атқара алады.
Соның нәтижесінде қосымша жұмыс орындарын ашуға мүмкіндік туады.
Алайда қаржының болуы жобаның табысты жүзеге асуына кепіл емес. Өндіріс орындарына тұрақты сатып алушылар, шикізат және дайын өнімді нарыққа жеткізетін инфрақұрылым қажет.
Сондықтан өңірлік кәсіпкерліктің дамуы несиеге қолжетімділікпен қатар, жергілікті экономиканың нақты сұранысына да байланысты болады.
Қазақстандағы кәсіпкерлердің 48,1 пайызы – әйелдер
Кәсіпкерлік құрылымындағы тағы бір ерекшелік – әйелдердің белсенділігі.
Қазақстанда шағын және орта бизнес субъектілерінің 48,1 пайызын әйелдер басқарады.
Дегенмен кәсіпкерліктің ұйымдық нысандарына қарай айырмашылық айтарлықтай.
Жеке кәсіпкерлер арасында әйелдердің үлесі 52,6 пайызға жетсе, заңды тұлғалар арасында бұл көрсеткіш 28,1 пайызды құрайды.
Яғни әйелдер жеке кәсіпкерлік саласында кеңінен ұсынылғанымен, заңды тұлға ретінде тіркелген компаниялардағы үлесі әлдеқайда төмен.
Бұл айырмашылық шағын кәсіпорындарды кеңейту және олардың тұрақты компанияларға айналу мәселесін де алға шығарады.
Қазақстан бизнесінің келесі сынағы қандай?
Соңғы жеті жылда Қазақстанда кәсіпорындар саны көбейіп, миллиондаған адам шағын және орта бизнес арқылы табыс тауып отыр.
Кәсіпкерлік секторы жалпы ішкі өнімнің 40 пайыздан астамын қалыптастыратын деңгейге жетті.
Мемлекеттік қолдау жүйесі де өзгеруде. Жаңа несиелеу және кепілдік құралдары енгізіліп, өндірістік кәсіпорындар мен өңірлік жобаларға басымдық беріліп жатыр.
Ендігі нәтиже тек берілген несиелердің көлемімен өлшенбейді.
Шағын кәсіпорындардың қаншасы өндірісін кеңейтеді, қанша жаңа қызметкер қабылдайды және қаншасы орта бизнес санатына өтеді деген көрсеткіштер де маңызды болмақ.
Қазір елдегі орта кәсіпорындардың үлесі небәрі 0,1 пайыз болғанымен, олар 428 мыңнан астам адамды жұмыспен қамтып отыр.
Кәсіпкерліктің келесі даму кезеңінде осы көрсеткіштің қалай өзгеретіні айрықша мәнге ие.
