Қазақстанда автокөліктің көлеңкелі импорты қатаң бақылауға алынды. Шетелден машина әкелу талаптары күшейіп, Қытай мен Қазақстанның сауда статистикасындағы үлкен айырмашылық жаңа сұрақтар туғызды. 2025 жылы екі елдің деректері 23,2 мың жеңіл автокөлік пен шамамен 1,5 млрд доллар бойынша сәйкес келмеген, деп хабарлайды DKNews.kz.

Жаңа талаптар Қазақстан Үкіметінің қаулылары мен бейінді министрліктердің бұйрықтарында бекітілген. Автокөлік импортына қатысты мәліметтерді ҚР Ұлттық статистика бюросы жариялайды, ал айырмашылық Қазақстан мен Қытайдың сыртқы сауда көрсеткіштерін салыстыру кезінде анықталған.

Шетелден көлік сатып алатын азаматтар үшін өзгерістер қазірдің өзінде маңызды. Енді кәдеге жарату алымының төленгенін кедендік рәсімдеу аяқталғанға дейін растау қажет. Ал жеке пайдалануға әкелінетін автокөлікке электрондық паспорт алу үшін оның шығарылғанына бес жылдан аспауы тиіс.

Қазақстан мен Қытайдың есебінде 23 мыңнан астам көлік айырмашылығы бар

Қытай Қазақстанға жеңіл автокөлік жеткізетін ең ірі елге айналды.

2025 жылы Қазақстан шетелден 236,9 мың жеңіл автокөлік импорттады. Соның 163,8 мыңы Қытайдан жеткізілген.

Бір жылда Қытайдан әкелінген машиналар саны 2,3 есеге өсті. Нәтижесінде Қытайдың жалпы импорттағы үлесі 69,2%-ға жетті.

Салыстыру үшін, 2023 жылы бұл көрсеткіш 34,6%, ал 2024 жылы 46,9% болған.

Алайда сауда көлемінің қарқынды өсуімен қатар статистикалық айырмашылық та байқалады.

Қытай деректері бойынша, 2025 жылы Қазақстанға 187 мың жеңіл автокөлік экспортталған. Ал Қазақстан статистикасында Қытайдан импортталған 163,8 мың машина ғана тіркелген.

Айырмашылық — 23,2 мың автокөлік.

Бұл жағдай бірінші рет тіркеліп отырған жоқ.

2025 жылы автокөлік саны бойынша айырмашылық екі есеге жуық қысқарған. Бірақ ақшалай есепте керісінше ұлғайған.

Қытай статистикасында Қазақстанға экспортталған жеңіл автокөліктердің құны 2,9 млрд доллар деп көрсетілген. Қазақстанның мәліметінде бұл көрсеткіш шамамен 1,4 млрд долларды құрайды.

Демек, айырмашылық 1,5 млрд долларға жеткен.

2024 жылы ол шамамен 1 млрд доллар, ал 2023 жылы 710,9 млн доллар болған.

Бұл деректер статистикада сәйкес келмеген барлық автокөлік Қазақстанға заңсыз әкелінді дегенді білдірмейді.

Сыртқы сауда көрсеткіштері есептеу әдістемесіне, операцияларды тіркеу мерзіміне және тауардың кедендік құнын анықтау ерекшеліктеріне байланысты әртүрлі болуы мүмкін.

Дегенмен мұндай үлкен айырмашылық кедендік декларациялар мен автокөліктердің мәлімделген құнын тексерудің өзектілігін арттырады.

22 қыркүйектен бастап утильалымды кедендік рәсімдеуге дейін төлеу қажет

2026 жылғы маңызды өзгерістердің бірі міндетті төлемдерді жүзеге асыру мерзіміне қатысты.

22 қыркүйектен бастап жеке пайдалануы үшін Қазақстанға автокөлік әкелетін азаматтар машина еркін айналымға шығарылғанға дейін кәдеге жарату алымының, яғни утильалымның төленгенін растайтын сертификат алуға міндетті.

Бұрын бұл төлемді автокөлікті алғаш тіркегенге дейін төлеуге болатын.

Жаңа талап Қазақстан Үкіметінің 2026 жылғы 10 қыркүйектегі №808 қаулысымен енгізілген.

Сатып алушылар үшін айырмашылық айқын: енді утильалымға қажетті қаражатты алдын ала дайындау керек.

Бұл өзгеріс утильалым мөлшерін өздігінен арттырмайды. Тек оны төлеу міндеттемесін орындау мерзімін ертерек кезеңге ауыстырады.

Сонымен бірге кеден органдары көлік ішкі нарыққа жіберілгенге дейін төлемнің жасалғанын тексере алады.

Бес жылдан асқан автокөліктерге электрондық паспорт алу шектелді

Тағы бір маңызды өзгеріс 26 қыркүйекте күшіне енді.

Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің 2026 жылғы 23 қыркүйектегі №474 бұйрығына сәйкес, жеке тұлғаларға шығарылғанына бес жылдан аспаған автокөліктерге ғана электрондық көлік құралы паспорты (ЭКҚП) рәсімделеді.

Бұл құжат машинаны кейін тіркеу үшін қажет.

Сонымен қатар электрондық паспортта көрсетілген меншік иесінің деректері жолаушылар кедендік декларациясындағы декларанттың мәліметтерімен сәйкес келуі тиіс.

Бұл талап әсіресе автокөлікті бір адамның атына әкеліп, кейін басқа тұлғаға беруді көздейтін жағдайлар үшін маңызды.

Жеке пайдалануға көлік әкелу кезінде бір адамға күнтізбелік жыл ішінде бір автокөлік қағидаты да сақталады.

Бұдан бөлек, көлік құралы конструкциясының қауіпсіздігі туралы куәлікке (СБКТС) қатысты талаптар күшейтілді.

Жаңа ережелер бойынша үшінші елдерден жеке пайдалануға әкелінген автомобильге мұндай куәлікті күнтізбелік жыл ішінде бір реттен артық рәсімдеуге шектеу қойылады.

Көлікті сәйкестендіру, VIN-нөмірін тіркеу және зертханалық тексерулер жүргізу талаптары да қатаңдатылған.

Мұның бәрі жеке импорт рәсімдерін коммерциялық мақсатта қайта-қайта пайдалану мүмкіндігін шектеуге бағытталған.

Евро-5 стандарты мен тіркеуге қатысты қосымша шектеулер дайындалып жатыр

Қазір талқыланып жатқан өзгерістердің бәрі бірдей күшіне енген жоқ.

Дайындалып жатқан шаралардың бірі — жеке тұлғалар импорттайтын автокөліктердің ең төменгі экологиялық класын Евро-4-тен Евро-5-ке көтеру.

Сондай-ақ автомобиль жасына қатысты бес жылдық шектеуді қосымша бекіту және көлікті алғашқы тіркеуді тек құжатта импорттаушы ретінде көрсетілген адамның атына жүргізу ұсынылып отыр.

Бұл талаптарды қазірдің өзінде қолданыстағы нормалармен шатастыруға болмайды.

Шетелден машина сатып алуды жоспарлаған азаматтар үшін көлікке ақша төлеген сәттегі талаптарды ғана емес, оны елге әкеліп, тіркейтін кездегі қолданыстағы ережелерді де ескеру қажет.

23 мың автокөлікке қатысты айырмашылық бюджетке қанша ақша әкелуі мүмкін еді?

Автокөлік импортының қаржылық ауқымы да назар аудартады.

2023 жылы Қазақстанға 159,3 мың жеңіл автокөлік импортталып, олар үшін 385,9 млрд теңге кедендік төлем жасалған.

Орта есеппен бір машинаға шамамен 2,4 млн теңгеден келеді.

Егер осы тарихи орташа көрсеткішті 2025 жылғы Қазақстан мен Қытай статистикасындағы 23,2 мың автокөлік айырмашылығына шартты түрде қолдансақ, 56,2 млрд теңге шығады.

Алайда бұл бюджет нақты осынша қаржы жоғалтты деген сөз емес.

Есептеу статистикалық айырмашылыққа кіретін барлық машинаға бірдей орташа кедендік төлем қолданылатынын болжайды. Қолда бар деректер мұндай болжамды растамайды.

Екінші тәсіл автокөліктердің орташа құнына сүйенеді.

Қазақстан статистикасы бойынша, 2025 жылы Қытайдан импортталған бір жеңіл автокөліктің орташа құны шамамен 8,6 мың доллар болған.

Осы көрсеткішпен есептегенде 23,2 мың машинаның жиынтық құны 198,9 млн долларға жуықтайды.

2025 жылы коммерциялық импортқа қолданылған 0%-дан 18%-ға дейінгі кедендік баж мөлшерлемелері мен сол кездегі 12% ҚҚС-ты есепке алғанда, екі төлемнің шартты жиынтық сомасы шамамен 23,9 млн доллардан 64 млн долларға дейін жетеді.

2025 жылғы орташа бағам — бір доллар үшін 521,59 теңге — бойынша бұл 12,4 млрд теңгеден 33,4 млрд теңгеге дейінгі сома.

Бұл есепте барлық ықтимал жеңілдіктер, кедендік рәсімдердің ерекшеліктері мен қосымша төлемдер қамтылмаған.

Сондықтан оны мемлекеттің нақты қаржылық шығыны ретінде қарастыруға болмайды.

Дегенмен есеп көліктің кедендік құнын дұрыс анықтау мен жеке және коммерциялық импортты ажыратудың қаржылық маңызын көрсетеді.

Жеке және коммерциялық импорттың айырмашылығы неде?

Негізгі мәселелердің бірі — автокөліктің Қазақстан шекарасынан қандай кедендік режим бойынша өтетіні.

Егер азамат машинаны жеке пайдалануы үшін әкелсе, жолаушылар кедендік декларациясы мен Еуразиялық экономикалық одақтың бірыңғай кедендік мөлшерлемелері қолданылады.

Шығарылғанына үш жылдан аспаған автомобильдер үшін құны 8,5 мың еуродан аспаса, мөлшерлеме 54% болуы мүмкін. Одан қымбат машиналар үшін 48% мөлшерлеме қарастырылған.

Сонымен қатар қозғалтқыш көлеміне байланысты ең төменгі міндетті төлемдер бар.

Коммерциялық импортта рәсімдеу тәртібі басқаша.

Кәсіпкерлер тауарларға арналған кедендік декларацияны пайдаланып, тиісті импорттық бажды, ҚҚС-ты және заңнамада көзделген жағдайларда акцизді төлейді.

2026 жылы Қазақстандағы ҚҚС-тың негізгі мөлшерлемесі 16%-ға дейін көтерілді. Сондықтан 2025 жылғы 12% мөлшерлемемен жасалған есептерді жаңа импорттық операцияларға сол күйінде қолдануға болмайды.

Екі режимнің құжаттары, салықтары және міндетті рәсімдері әртүрлі.

Егер сатуға арналған автомобиль жеке пайдалануға әкелінген көлік ретінде декларацияланса, кедендік тәртіпті дұрыс қолданбау қаупі туындайды.

Электрондық паспортқа, қауіпсіздік куәлігіне және меншік иесінің деректеріне қатысты күшейтілген талаптар осындай әрекеттерге жол бермеуге бағытталған.

Қытай көліктері импорттың 69%-ын иеленді, ал орташа баға төмендеді

Қазақстанның автомобиль импорты соңғы үш жылда айтарлықтай өзгерді.

2023 жылы елге әкелінген бір жеңіл автокөліктің орташа құны 19,5 мың доллар болған.

2024 жылы бұл көрсеткіш 15,3 мың долларға, ал 2025 жылы 11,9 мың долларға дейін төмендеді.

Бірақ машиналар саны көбейгенімен, импорттың жалпы құны 3,1 млрд доллардан 2,8 млрд долларға төмендеген.

Жеткізілім көлемінің артуына Қытай айтарлықтай үлес қосты.

2025 жылы Қытайдан келген автомобильдер жалпы импорттың 69,2%-ын сан жағынан құраса, құндық үлесі 49,6% болды.

Бұл Қытай автомобильдерінің Қазақстанға әкелінетін салыстырмалы түрде арзан көліктер сегментіндегі орны күшейгенін көрсетеді.

Кеден органдары үшін тек импортталған машиналар санын бақылау жеткіліксіз. Олардың мәлімделген бағасы, техникалық сипаттамалары және рәсімдеу режимі де маңызды.

Шетелден көлік сатып аларда нені тексеру керек?

Қазақстанға шетелден автокөлік әкелуді жоспарлаған азаматтарға енді машинаның шетелдегі бағасын ішкі нарықтағы бағамен салыстыру ғана жеткіліксіз.

Сатып алмас бұрын көліктің шығарылған жылын, техникалық талаптарға сәйкестігін, қауіпсіздік куәлігі мен электрондық паспорт алу мүмкіндігін тексеру қажет.

Кедендік бажды, утильалымды және алғашқы тіркеуге жұмсалатын шығындарды да алдын ала есептеген жөн.

Импорттаушының құжаттарына ерекше назар аудару керек. Жеке импорт кезінде электрондық паспорттағы меншік иесінің мәліметтері жолаушылар кедендік декларациясындағы деректермен сәйкес келуі тиіс.

Осы кезеңдердегі қателіктер қосымша шығынға әкелуі немесе автокөлікті жоспарланған тәртіппен тіркеуге кедергі келтіруі мүмкін.

Бұған дейін біз Қазақстанға автокөлік әкелу талаптары мен сатып алушылар ескеруі тиіс шығындар туралы жазған едік. Жаңа шектеулер міндетті төлемдер мен құжаттарды тексеруді көлік ел аумағында еркін айналымға жіберілгенге дейінгі кезеңге ауыстырып отыр.

Ал Қазақстан мен Қытайдың статистикасындағы айырмашылық мәселесі әзірге ашық күйінде қалып отыр.

2025 жылы екі елдің мәліметтеріндегі сандық алшақтық 23,2 мың автокөлікке дейін қысқарғанымен, ақшалай айырмашылық шамамен 1,5 млрд долларға жетті.

Бұл соманың қанша бөлігі есептеу әдістемесіндегі ерекшеліктерден туындағанын, ал қанша бөлігі қосымша кедендік тексеруді қажет ететінін анықтау үшін нақты мәмілелер мен құжаттарды жеке-жеке салыстыру қажет.