Қазақстанда транзиттік тасымал қарқынды өсіп жатыр. Ел аумағы арқылы ондаған миллион тонна шетелдік жүк өтеді, көлік компаниялары триллиондаған теңге табыс тауып отыр. Ал Үкімет алдағы жылдары жүк тасымалының көлемін бірнеше есе арттыруды көздейді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, соңғы он жылда Қазақстан арқылы өтетін транзиттік жүк көлемі 6,5 млн тоннадан 36,3 млн тоннаға дейін ұлғайған. Өсім 2026 жылы да жалғасты. Үкіметтің 13 қазанда жариялаған ақпаратына сәйкес, биылғы тоғыз айда ел аумағы арқылы 32,6 млн тонна жүк тасымалданған. Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 13,1%-ға көп.
Бұл көрсеткіштердің артында Еуразиядағы көлік бағыттарының өзгеруі тұр. Қазақстан Қытайды Орталық Азия, Ресей, Иран және Еуропа елдерімен байланыстыратын маңызды транзиттік аумаққа айналып келеді. Алайда ел арқылы өтетін жүктің көбеюі одан түсетін экономикалық пайданың бәрі Қазақстанда қалады дегенді білдірмейді.
Бір жылдың ішінде транзит көлемі 15 миллион тоннаға артты
Соңғы он жылдағы статистика Қазақстанның халықаралық жүк тасымалындағы рөлі қаншалықты күшейгенін көрсетеді.
2015 жылы ел аумағы арқылы 6,5 млн тонна транзиттік жүк өткен. 2020 жылы бұл көрсеткіш 11,6 млн тоннаға, 2022 жылы 15,6 млн тоннаға жетті. Ал 2024 жылы 21,3 млн тонна болды.
Ең үлкен өсім 2025 жылы тіркелді.
Ұлттық статистика бюросының деректері бойынша, сол жылы транзит көлемі 36,3 млн тоннаға жетіп, бірден 15,1 млн тоннаға немесе 70,8%-ға ұлғайған.
Салыстыру үшін айтсақ, бір жылдың ішінде қосылған жүк көлемі 2015 жылғы бүкіл транзиттен екі еседен астам көп.
Ал Үкіметтің 15 қазанда жариялаған материалында 2025 жылғы транзит көлемі 39,1 млн тонна деп бағаланып, өсім 18% болғаны айтылған. Екі дереккөздегі көрсеткіштер әртүрлі болғанымен, екеуі де халықаралық жүк ағынының ұлғайғанын көрсетеді.
2026 жылдың алғашқы тоғыз айында транзит көлемі 32,6 млн тоннаға жетті. Демек, Қазақстан арқылы жүк тасымалдауға сұраныс әлі де жоғары.
Қытай жүктерінің негізгі бағыты Еуропа емес
Қазақстан арқылы өтетін транзит туралы сөз болғанда, көбіне Қытай мен Еуропаны байланыстыратын теміржол дәліздері еске түседі.
Алайда нақты статистика басқа бағыттардың да салмағы жоғары екенін көрсетіп отыр.
2025 жылы ең көп жүк Қытайдан Өзбекстанға жөнелтілген. Бұл бағыттағы тасымал көлемі 6,5 млн тоннаға жетті.
Қытайдан Қазақстанға және өзге мемлекеттерге арналған біріктірілген жүктердің көлемі 4 млн тоннаны құрады.
Үшінші орында Қытай — Ресей бағыты тұр. Бұл маршрут арқылы 3 млн тонна жүк тасымалданды.
Басқа ірі бағыттар бойынша көрсеткіштер мынадай:
- Өзбекстан — Ресей: 2,2 млн тонна;
- Қытай — Иран: 2,1 млн тонна;
- Қытай — Польша: 1,6 млн тонна.
Алғашқы ондыққа Қытай — Тәжікстан, Қытай — Беларусь, Өзбекстан — Қытай және Өзбекстан — Қазақстан бағыттары да кірді.
Бұл деректер Қазақстанның транзиттік әлеуеті тек Еуропаға баратын жүктерге тәуелді емес екенін аңғартады.
Қытай мен Орталық Азия елдері арасындағы сауда, сондай-ақ Ресей мен Иран бағытындағы тасымал да елдің көлік инфрақұрылымына тұрақты сұраныс қалыптастырып отыр.
Теміржол 18,7 млн тонна жүк тасымалдады, ал автопойыздар үш есеге жуық өсті
Транзит көлемімен бірге оның құрылымы да өзгеріп жатыр.
2025 жылы теміржол көлігі арқылы 18,7 млн тонна транзиттік жүк тасымалданған. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 13,3 млн тонна болған.
Алайда ең қарқынды өсім тіркемесі немесе жартылай тіркемесі бар жүк тартқыштарынан құралған көлік құрамдарында байқалды.
Бұл санаттағы тасымал көлемі 5,7 млн тоннадан 16,8 млн тоннаға дейін жеткен. Яғни бір жылдың ішінде үш есеге жуық артқан.
Теміржол мен аталған автокөлік құрамдары бірігіп, 35,5 млн тонна транзиттік жүкті тасымалдаған.
Ал тауар ретінде өз жүрісімен өткізілетін көлік құралдарының транзиті, керісінше, 1,8 млн тоннадан 745,9 мың тоннаға дейін қысқарған.
Мұндай өзгеріс теміржолмен қатар автомобиль тасымалының да маңызы артып келе жатқанын көрсетеді.
Бұл логистикалық терминалдарға, жүк көліктеріне қызмет көрсететін орталықтарға, қоймаларға және жол бойындағы сервистік инфрақұрылымға деген сұранысты күшейтуі мүмкін.
Қазақстан арқылы 5,6 млн тонна болат пен 2,2 млн тонна мотоцикл тасымалданды
Транзиттік жүктердің құрамы да назар аударарлық.
2025 жылы ең көп тасымалданған тауар суықтай илемделген темір мен болат прокаты болды. Оның көлемі 5,6 млн тоннаға жетті.
Екінші орында мотоциклдер, мопедтер және осыған ұқсас көлік құралдары тұр. Бұл санат бойынша 2,2 млн тонна жүк өткізілген.
Басқа ірі тауар топтарының көрсеткіштері:
- жеңіл автомобильдер — 619,2 мың тонна;
- полимерлердің жекелеген түрлері — 482,4 мың тонна;
- автомобиль бөлшектері — 478,2 мың тонна.
Ең көп тасымалданған тауарлардың қатарына арнайы жабындысы бар болат прокаты, винилхлорид полимерлері, азот және калий тыңайтқыштары, керамикалық плиткалар да енген.
Яғни Қазақстан арқылы шикізатпен қатар дайын өнеркәсіп өнімдері, көлік құралдары, қосалқы бөлшектер мен құрылыс материалдары да өтеді.
Мұндай жүк ағыны қазақстандық кәсіпорындар үшін қойма қызметін көрсету, жүктерді өңдеу, техникалық қызмет көрсету және логистикалық операцияларға қатысу тұрғысынан қызықты.
Бірақ транзиттік бағыттың ел аумағынан өтуі осы қызметтердің барлығын жергілікті компаниялар атқарады деген сөз емес.
Қазақстанның көлік компаниялары тоғыз айда 4,5 трлн теңге тапты
Халықаралық транзит өсіп жатқанда, көлік саласының қаржылық көрсеткіштері де ұлғайды.
2026 жылдың қаңтар–қыркүйек айларында Қазақстандағы көлік кәсіпорындарының жүк, багаж және жүк-багаж тасымалынан түскен табысы 4,5 трлн теңгеге жетті.
Бұл өткен жылдың сәйкес кезеңінен 5,3%-ға жоғары.
Ең көп табыс теміржол көлігіне тиесілі. Тоғыз айда бұл сектор 1,8 трлн теңге кіріс алған. Бір жыл бұрын көрсеткіш 1,7 трлн теңге болған.
Автомобиль және қалалық электр көлігінің табысы 1,1 трлн теңгеден 1,2 трлн теңгеге дейін өсті.
Ал құбыр көлігі бойынша түсім азайған. Былтырғы 1,5 трлн теңгенің орнына биыл 1,4 трлн теңге тіркелді.
Теңіз және жағалау көлігінің табысы 22,6 млрд теңгені, әуе көлігінің табысы 12,6 млрд теңгені құрады. Ішкі су көлігі шамамен 1 млрд теңге кіріс алған.
Мұнда бір жайтты ескерген жөн: 4,5 трлн теңге тек халықаралық транзиттен түскен табыс емес. Бұл көрсеткішке ел ішіндегі, экспорттық және импорттық тасымалдардан алынған түсімдер де кіреді.
Тағы бір қызықты өзгеріс бар.
2023 жылдың алғашқы тоғыз айында жүк, багаж және жүк-багаж тасымалы көлік кәсіпорындарының жалпы табысының 79%-ын қамтамасыз еткен. Ал 2026 жылдың сәйкес кезеңінде бұл үлес 77,9%-ға дейін төмендеді.
Көлік түрлерінің ішінде жүк тасымалына ең тәуелді бағыттар — теңіз және жағалау көлігі мен теміржол.
Теңіз тасымалында аталған қызметтерден түсетін кірістің үлесі 99,5%, теміржолда 93,8% болды.
Ал авиацияда бұл көрсеткіш небәрі 1,6%. Өйткені әуе компанияларының негізгі табысы жолаушылар тасымалынан түседі.
Жүк тасымалы 16,6%-ға қысқарды ма? Статистикадағы айырмашылық неден шықты?
Транзит көлемі өсіп жатқанымен, Қазақстандағы жалпы жүк тасымалы туралы деректер бір қарағанда кері көрініс береді.
2026 жылдың алғашқы тоғыз айында барлық көлік түрлерімен 712,1 млн тонна жүк тасымалданған.
Ал 2025 жылдың сәйкес кезеңінде бұл көрсеткіш 853,5 млн тонна болған.
Қарапайым салыстыру бойынша төмендеу 16,6%-ды құрайды.
Алайда бұл айырмашылықтың елеулі бөлігі статистикалық есептеу әдісінің өзгеруіне байланысты.
Ұлттық статистика бюросы 2026 жылғы теміржол жүк тасымалы есебінен бос вагондарды алып тастаған.
Егер 2025 және 2026 жылдардың көрсеткіштерін бірдей әдістемемен салыстырсақ, жалпы жүк тасымалы керісінше 0,9%-ға өскен.
Көлік түрлері бойынша жағдай да әртүрлі.
Биылғы тоғыз айда автомобиль және қалалық электр көлігімен 270,4 млн тонна, теміржолмен 248,5 млн тонна, ал құбыр көлігімен 189,8 млн тонна жүк тасымалданған.
Салыстырмалы әдістеме бойынша теміржолдағы нақты төмендеу 1,4%-ды ғана құраған.
Демек, жарияланған жалпы көрсеткіштердегі күрт айырмашылықты тасымал нарығының дәл сондай деңгейде құлдырауы деп түсіндіруге болмайды.
Қазақстан 2035 жылға қарай транзитті 100 млн тоннаға жеткізуді көздейді
Қазіргі көрсеткіштер Үкімет белгілеген мақсаттың бастапқы кезеңі ғана.
Қазақстан 2035 жылға қарай жыл сайынғы транзиттік жүк тасымалын 100 млн тоннаға жеткізуді жоспарлап отыр.
Егер 2025 жылға арналған Үкіметтің 39,1 млн тонна деген бағасын негізге алсақ, алдағы тоғыз жылда көрсеткіш шамамен 2,6 есе өсуі тиіс.
Мұндай көлемге қол жеткізу үшін қолданыстағы көлік желісінің өткізу қабілетін айтарлықтай арттыру қажет.
Осы мақсатта елде жаңа теміржол желілері салынып, қолданыстағы учаскелер жаңғыртылып жатыр.
Үкімет мәліметінше, соңғы жеті жылда Қазақстанда 36,3 мың шақырым автомобиль жолы салынып, жөнделген. Бес жыл ішінде 5 мың шақырым теміржол салу және жаңғырту жұмыстары жүргізілген.
Ал 2035 жылға дейін теңіз порттарының өткізу қабілетін төрт есе, флот қуатын бес есе арттыру жоспарланған.
Дегенмен халықаралық жүк тасымалының жылдамдығы тек жолдардың сапасы мен теміржол желісінің ұзындығына байланысты емес.
Шекарадан өту рәсімдері, кедендік құжаттарды ресімдеу, көрші мемлекеттермен көлік жүйелерінің үйлесімділігі де маңызды.
Сондықтан Қазақстан халықаралық серіктестерімен бірге «жасыл дәліздерді», цифрлық шешімдерді және құжаттарды «бір терезе» қағидатымен ресімдеу тетіктерін дамытуды талқылап жатыр.
100 млн тонна жүк Қазақстанға қанша табыс әкеледі?
Ел арқылы өтетін халықаралық жүк көлемінің артуы отандық бизнес үшін қосымша қызмет көрсету нарығын қалыптастырады.
Әрбір жүк ағынына терминал, сақтау орны, тиеу-түсіру қызметі және көлікке техникалық қызмет көрсету қажет.
Егер осы жұмыстарды қазақстандық кәсіпорындар атқарса, халықаралық тасымалға жұмсалатын қаражаттың бір бөлігі ел экономикасында қалады.
Бұл мүмкіндік тек ірі теміржол және логистикалық операторларға ғана қатысты емес.
Халықаралық дәліздер бойындағы өңірлерде жұмыс істейтін қойма компаниялары, жөндеу орталықтары, техникалық қызмет көрсету кәсіпорындары мен шағын бизнес те жүк тасымалы тізбегіне қатыса алады.
Алайда тасымал көлемінің статистикасы халықаралық логистикалық қызметтерден түсетін табыстың нақты қанша бөлігі Қазақстанда қалатынын көрсетпейді.
Қазір елдің көлік саласы триллиондаған теңге табыс тауып отыр, ал транзит көлемі он жылда 5,6 есе ұлғайған.
Алдағы кезеңде экономикалық нәтиже тек Қазақстан арқылы қанша тонна жүк өткеніне емес, сол жүктерге қызмет көрсетуден отандық кәсіпорындардың қанша табыс табатынына да байланысты болады.
Үкімет белгілеген меже — 2035 жылға қарай жылына 100 млн тонна транзиттік жүк.
Бұған дейін біз Қазақстанның транзит көлемін 100 млн тоннаға дейін ұлғайту жоспары және халықаралық көлік дәліздерін дамыту бағыттары туралы жазған едік. Бұл жоспардың негізгі бағыттарының қатарында шекарадан өтуді жеделдету, инфрақұрылымды жаңғырту және халықаралық логистиканы дамыту бар.
