Қазақстан сыртқы саудадағы тапшылықтан шықты. 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында елдің ағымдағы шоты 2,4 млрд доллар профицитпен аяқталды. Ал бір жыл бұрын 3,6 млрд доллар тапшылық тіркелген еді. Алайда бұл өсімнің астарында елеулі тәуекел бар: экспорттық табыстың артуына әлемдік шикізат бағасының қымбаттауы айтарлықтай әсер етті, деп хабарлайды DKNews.kz.
Қазақстан Ұлттық банкінің мәліметінше, алты айда экспорт 27,1%-ға өсіп, 48,5 млрд долларға жетті. Импорт небәрі 6,2%-ға ұлғайған. Осы айырмашылық Қазақстанның сыртқы сауда балансын айтарлықтай жақсартып, сырттан қаржы тарту қажеттілігін азайтты.
Қазақстан экспорттан 48,5 млрд доллар табыс тапты
Елге шетел валютасының негізгі ағынын дәстүрлі экспорттық тауарлар қамтамасыз етті. Олардың қатарында мұнай, уран, металдар, кен және астық бар.
Бұл тауарлардың әлемдік нарықта қымбаттауы экспорттан түсетін кірісті арттырды. Дегенмен экспорттық түсімнің көбеюі Қазақстан шетелге дәл сонша көлемде артық өнім сатты дегенді білдірмейді.
Өйткені өсімнің едәуір бөлігі баға факторына байланысты.
Ал импорт 32,3 млрд долларға жетті. Соның нәтижесінде тауар саудасындағы оң сальдо екі еседен астам өсіп, 7,7 млрд доллардан 16,2 млрд долларға дейін ұлғайды.
Қазақстан үшін бұл шетел валютасы түсімінің артуын және сыртқы міндеттемелерді экспорттық табыс есебінен өтеу мүмкіндігінің кеңеюін білдіреді.
Бірақ мұнда бір тәуекел сақталып отыр. Әлемдік нарықта шикізат арзандаса, экспорт көлемі айтарлықтай өзгермеген күннің өзінде елге түсетін валюта азаюы мүмкін.
Төлем балансы бір жылда 6 млрд долларға жақсарды
2025 жылдың алғашқы жартыжылдығында Қазақстанның ағымдағы операциялар шоты 3,6 млрд доллар тапшылықпен жабылған еді.
Биыл бұл көрсеткіш оң аймаққа шығып, 2,4 млрд долларға жетті. Бұл жалпы ішкі өнімнің шамамен 1,6%-ына тең.
Бір жылдың ішінде сыртқы есеп айырысу балансының 6 млрд долларға жақсаруы кейінгі жылдардағы көрсеткіштермен салыстырғанда ерекше байқалады.
Мәселен, 2022 жылдың алғашқы алты айында мұнай бағасы жоғары болған кезде ағымдағы шот профициті 5,7 млрд долларға жеткен.
Алайда 2023 жылдың сәйкес кезеңінде жағдай күрт өзгеріп, 4,6 млрд доллар тапшылық тіркелді.
2024 жылы тапшылық 1,4 млрд долларға дейін қысқарса, 2025 жылы қайтадан 3,6 млрд долларға ұлғайды.
Ал 2026 жылдың алғашқы жартыжылдығындағы нәтиже кейінгі төрт жылдағы ең жоғары көрсеткіш болды.
Соған қарамастан, Қазақстан 2022 жылғы шикізат нарығындағы қолайлы кезеңнің деңгейіне әлі жеткен жоқ.
16,2 млрд доллар сауда профицитінен неге 2,4 млрд қана қалды?
Экспорттан миллиардтаған доллар табыс түскенімен, оның бәрі Қазақстан экономикасында қалмайды.
Өйткені төлем балансы тек тауар саудасын есептемейді. Оған халықаралық қызметтер саудасы, инвестициялық кірістер, шетелге аударылатын төлемдер және ағымдағы трансферттер де кіреді.
Сондықтан тауар саудасындағы 16,2 млрд доллар оң сальдоға қарамастан, ағымдағы шоттың түпкілікті профициті небәрі 2,4 млрд доллар болды.
Арадағы 13,8 млрд доллар айырмашылық қызметтер саудасы, бастапқы және қайталама кірістерді қамтитын өзге баптардың жиынтық сальдосынан қалыптасты.
Мұнда шетелдік инвесторларға төленетін табыстың орны ерекше.
Қазақстан ірі жобаларға шетел капиталын тартады. Алайда сол инвестициялардан түскен пайданың бір бөлігі кейін шетелдік инвесторларға аударылады.
Сондықтан экспорттан түсетін табыс жоғары болған күннің өзінде, шетелге төленетін инвестициялық кірістер ағымдағы шоттың оң нәтижесін едәуір қысқартуы мүмкін.
Импорт небәрі 6,2%-ға өсті, бірақ оның құрылымы өзгерді
Экспорттан түсетін табыс көбейген уақытта Қазақстан өндіріс пен инвестициялық жобаларға қажетті шетелдік тауарларды сатып алуды жалғастырды.
Ұлттық банк жариялаған ақпаратқа сәйкес, аралық тауарлар импорты 13,8%-ға, ал инвестициялық тауарлар импорты 7,9%-ға артқан.
Мұндай сатып алулар өндірістік және инвестициялық жобаларды жүзеге асырумен байланысты.
Ал тұтынуға арналған азық-түлік емес тауарлардың импорты, керісінше, 11,2%-ға қысқарды.
Әсіресе автокөлік, киім және аяқкиім импорты төмендеген.
Бұл сыртқы сауданың құрылымын бағалауда ескеретін жайт.
Импорттың жалпы өсімі баяу болғанымен, кәсіпорындар мен өндірістік жобаларға қажетті тауарларды сатып алу көлемі ұлғайған.
Төлем балансындағы қателер мен сәйкессіздіктер азайды
2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында тағы бір ерекше көрсеткіш тіркелді.
Төлем балансындағы «Қателер мен қалып қоюлар» бабының абсолюттік мәні кемінде соңғы он жылдағы ең төмен деңгейге түсті.
Бұл бап сыртқы экономикалық операцияларды есепке алу кезінде пайда болатын статистикалық айырмашылықтарды көрсетеді.
Мұндай сәйкессіздіктер деректер көздерінің әртүрлі болуынан, операциялардың әр кезеңде тіркелуінен немесе жекелеген қаржы және тауар ағындарының толық есепке алынбауынан туындауы мүмкін.
Көрсеткіштің төмендеуі сыртқы сектор статистикасының өзара сәйкестігі жақсарғанын білдіруі ықтимал.
Бірақ бұл деректің өзі көлеңкелі импорттың азайғанын немесе кедендік бақылаудың тиімділігі артқанын дәлелдемейді.
Шикізат арзандаса, Қазақстан экономикасына не болады?
Ағымдағы шоттың оң сальдосы Қазақстанның сыртқы қаржыландыруға деген қажеттілігін азайтады.
Алайда қазіргі қолайлы жағдайдың қаншалықты ұзақ сақталатыны белгісіз.
Бірнеше фактор өзгерсе жеткілікті: әлемдік нарықта экспорттық шикізат арзандауы, импорттың жылдам өсуі немесе шетелдік инвесторларға төленетін кірістің көбеюі.
Мұндай жағдайда ағымдағы шот қайтадан тапшылыққа ұшырауы мүмкін.
Бұған алдыңғы жылдардағы статистика дәлел.
2022 жылдың алғашқы жартыжылдығында Қазақстан 5,7 млрд доллар профицитке қол жеткізсе, бір жылдан кейін 4,6 млрд доллар тапшылық тіркелді.
Оның үстіне экспорттан түсетін валютаның көбеюі теңгенің міндетті түрде нығаятынын немесе халық тұтынатын тауарлардың арзандайтынын білдірмейді.
Валюта бағамы мен инфляцияға басқа да ішкі және сыртқы факторлар әсер етеді.
Бұған дейін біз Қазақстан мұнайды көбірек сатса да, экспорттан неге аз табыс табуы мүмкін екенін жазған едік. 2025 жылдың қорытындысында мұнай экспортының нақты көлемі 7,4%-ға өскенімен, оның ақшалай құны 6,8%-ға төмендеген.
Бұл мысал экспорттық табыстың әлемдік бағаларға қаншалықты тәуелді екенін көрсетеді.
2026 жылдың алғашқы жартыжылдығында Қазақстан ағымдағы шоттың көрсеткішін 6 млрд долларға жақсарта алды.
Ендігі басты мәселе — әлемдік шикізат бағасы төмендеген жағдайда ел осы оң нәтижені сақтап қала ала ма?
