Қазақстанда капитал нарығы туралы жаңа заң әзірленіп жатыр. Құжатты 2026 жылдың соңына дейін Құрылтайдың қарауына енгізу жоспарланған, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл мәселе Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің төрағасы Мәдина Әбілқасымова мен Еуропалық қайта құру және даму банкінің (ЕҚДБ) вице-президенті Маттео Патроне бастаған делегацияның кездесуінде талқыланды. Бұған дейін Агенттік пен ЕҚДБ Қазақстанның капитал және сақтандыру нарықтарын дамыту жөніндегі ынтымақтастықты да қарастырған болатын.
Тараптар Қазақстан қаржы нарығының қазіргі жағдайына, алдағы реформаларға және халықаралық стандарттарды енгізу мәселелеріне назар аударды. Кездесудің негізгі тақырыптары капитал нарығын жаңғырту, сақтандыру секторын дамыту және жаңа заңнаманың сапасын арттыру болды.
Капитал нарығы туралы жаңа заң не үшін қажет?
Қазақстанда қор нарығын одан әрі дамытуға арналған жаңа құқықтық база қалыптастыру көзделіп отыр. «Капитал нарығы туралы» заң жобасы осы жұмыстың негізгі құжаттарының бірі болмақ.
Жаңа заң қор нарығының тұрақтылығы мен тиімділігін арттыруға, инвесторлардың құқықтарын қорғауды күшейтуге және қаржы саласындағы инновацияларды ынталандыруға бағытталған.
Бұл өзгерістердің бизнес үшін де маңызы бар. Дамыған капитал нарығы компанияларға тек банктік кредиттерге сүйенбей, акциялар мен облигациялар шығару арқылы қаржы тартуға мүмкіндік береді.
Алайда жаңа заң әзірге қабылданған жоқ. Оны Құрылтайдың қарауына 2026 жылдың соңына дейін енгізу жоспарланып отыр.
ЕҚДБ Қазақстанның жаңа заң жобасын сараптауы мүмкін
Кездесуде заң жобасына халықаралық деңгейде кешенді сараптама жүргізу мәселесі жеке қаралды.
Мұндай сараптаманың мақсаты – құжаттың халықаралық деңгейде танылған стандарттарға және үздік реттеу тәжірибелеріне қаншалықты сәйкес келетінін бағалау.
Сонымен қатар заң жобасындағы құқықтық нормалар Капитал нарығын дамытудың 2026–2030 жылдарға арналған бағдарламасында көзделген міндеттерді орындауға жеткілікті ме деген мәселе қарастырылмақ.
Бұл маңызды, өйткені стратегиялық бағдарлама мен заңнамалық талаптар өзара үйлесуі тиіс. Бағдарлама нарықты дамыту мақсаттарын белгілесе, заң оларды жүзеге асырудың құқықтық негізін қалыптастырады.
Дегенмен кездесуде сараптаманың басталғаны немесе оның қорытындысы дайын екені хабарланған жоқ. Тараптар оны жүргізу мүмкіндігі мен негізгі міндеттерін талқылады.
2026–2030 жылдарға арналған екі бағдарлама талқыланды
Мәдина Әбілқасымова мен Маттео Патроне Қазақстанның қаржы секторын жаңғыртуға бағытталған екі стратегиялық құжатқа тоқталды:
- Капитал нарығын дамытудың 2026–2030 жылдарға арналған бағдарламасы.
- Сақтандыру нарығын дамытудың 2026–2030 жылдарға арналған бағдарламасы.
Екі құжат та қаржы нарығының ұзақмерзімді дамуына арналған. Біріншісі бағалы қағаздар нарығын кеңейтуге және инвестиция тарту мүмкіндіктерін арттыруға бағытталса, екіншісі сақтандыру секторын жетілдіруді көздейді.
Бұған дейін Агенттік капитал нарығын дамыту бағдарламасы жеті стратегиялық бағыт пен 35 бастаманы қамтитынын хабарлаған болатын.
Олардың қатарында инвесторлар базасын кеңейту, нарыққа жаңа компанияларды тарту, қаржы инфрақұрылымын дамыту және қадағалау жүйесін жетілдіру міндеттері бар.
Қазақстанның қор нарығы қандай деңгейде?
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің бұған дейін жариялаған мәліметтері Қазақстандағы капитал нарығының ауқымын көрсетеді.
2026 жылы Алматыда өткен капитал нарығына арналған дөңгелек үстелде акциялар нарығының капиталдандырылуы 39 трлн теңгеге жеткені хабарланды. Бұл сол кезде елдің жалпы ішкі өнімінің шамамен 24%-ына тең болды.
Корпоративтік облигациялар нарығының көлемі 16 трлн теңгеден асты.
Сол кезеңде KASE сауда жүйесінде 76 эмитенттің 89 акция шығарылымы және 158 эмитенттің 717 корпоративтік облигация шығарылымы айналымда болды.
Бұл деректер қор нарығының экономиканы қаржыландырудағы әлеуетін көрсетеді. Дегенмен нарықтың көлемі өскені компаниялардың барлығы үшін капитал тарту бірдей қолжетімді дегенді білдірмейді.
Жаңа заң мен даму бағдарламасының маңызды міндеттерінің бірі – қаржы нарығының мүмкіндіктерін кеңірек кәсіпкерлік ортаға қолжетімді ету.
Инвесторлардың құқықтарын қорғау күшейтілмек
Жаңа заң жобасында инвесторлардың құқықтарын қорғау мәселесіне ерекше назар аударылып отыр.
Қор нарығында инвесторлар үшін қаржы құралдарының кірістілігі ғана емес, компаниялар туралы ақпараттың ашықтығы, мәмілелердің сенімділігі және реттеу талаптарының түсініктілігі де маңызды.
Сондықтан халықаралық стандарттарға сәйкес келетін құқықтық база қалыптастыру нарыққа деген сенімді нығайтуға ықпал етуі мүмкін.
Бұл отандық инвесторлармен қатар, Қазақстанның бағалы қағаздарына қызығушылық танытатын шетелдік қатысушылар үшін де маңызды.
Алайда инвесторларды қорғаудың нақты қандай жаңа нормалары енгізілетіні заң жобасының түпкілікті мәтіні жарияланғаннан кейін белгілі болады.
Сақтандыру нарығын реформалау да күн тәртібінде
ЕҚДБ өкілдерімен кездесуде сақтандыру нарығын дамытудың 2026–2030 жылдарға арналған бағдарламасының жобасы да талқыланды.
Бұл бағыт қаржы жүйесінің тұрақтылығын арттырумен және азаматтар мен кәсіпорындарды түрлі тәуекелдерден қорғау мүмкіндіктерін кеңейтумен байланысты.
Сақтандыру нарығын дамыту жаңа өнімдерді енгізуді, қызметтердің қолжетімділігін арттыруды және саланың инвестициялық әлеуетін күшейтуді қамтуы мүмкін.
Дегенмен тараптар кездесуде жаңа сақтандыру өнімдерінің іске қосылғанын немесе нақты реттеу талаптарының өзгергенін жариялаған жоқ.
Банктер туралы жаңа заң да сөз болды
Мәдина Әбілқасымова мен ЕҚДБ делегациясы 2026 жылғы қаңтарда Президент Қасым-Жомарт Тоқаев қол қойған Банктер туралы жаңа заңды әзірлеу кезіндегі ынтымақтастықты да атап өтті.
Тараптар осы заңнамалық жұмыстағы сындарлы өзара іс-қимылға оң баға берді.
Банктер туралы заң қабылданғаннан кейін капитал және сақтандыру нарықтарын реформалау Қазақстанның қаржы жүйесін жаңғыртудың келесі маңызды бағыттары ретінде қарастырылып отыр.
Мұндай өзгерістер қаржы секторындағы түрлі құралдардың өзара толықтырылуына жағдай жасауы мүмкін. Банктер кредит беруді жалғастырса, капитал нарығы кәсіпорындарға акциялар мен облигациялар арқылы ұзақмерзімді қаражат тартудың балама жолдарын ұсынады.
Қазақстан үшін бұл реформалардың маңызы қандай?
Қазақстан экономикасы үшін ұзақмерзімді инвестиция көздерін кеңейту маңызды міндеттердің бірі болып қала береді.
Капитал нарығы дамыған жағдайда кәсіпорындардың қаржыландыру мүмкіндіктері әртараптандырылып, инвесторлар үшін жаңа құралдар пайда болуы мүмкін.
Ал сақтандыру секторын жетілдіру азаматтар мен бизнестің қаржылық тәуекелдерден қорғану мүмкіндіктерін кеңейтуге бағытталған.
ЕҚДБ-мен ынтымақтастықтың маңызы – Қазақстанның қаржы нарығындағы реформаларды халықаралық тәжірибемен салыстырып, заңнамалық шешімдердің сапасын арттыру мүмкіндігі.
Ендігі негізгі кезең – жаңа бағдарламалардың жобаларын пысықтау және «Капитал нарығы туралы» заң жобасын белгіленген мерзімде Құрылтайдың қарауына енгізу.
Бұған дейін біз Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың Мәдина Әбілқасымовамен кездесуінде капитал және сақтандыру нарықтарын дамытуға қатысты тапсырмалар қаралғанын жазған болатынбыз. Сол кезде 2030 жылға дейінгі бағдарламалар мен жаңа заң жобаларын әзірлеу жұмыстары туралы да айтылған еді.
