Қазақстанда жаңа Азаматтық кодекс әзірленіп жатыр. Құжат меншік құқығын қорғауды күшейтуге, келісімшарттарды әділ реттеуге және цифрлық экономикадағы жаңа қатынастарға құқықтық негіз қалыптастыруға бағытталған. Әділет министрі Ерлан Сәрсембаев жаңа Кодекстің негізгі бағыттарын түсіндіріп, реформаның азаматтар мен бизнес үшін маңызына тоқталды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Баспана сатып алу, кәсіп ашу, интернет арқылы қызмет алу немесе мүлікті мұраға қалдыру – мұның бәрі азаматтық заңнамамен реттеледі. Сондықтан жаңа құжаттың басты міндеті қолданыстағы ережелерді жай ғана өзгерту емес, азаматтардың құқықтарын қорғаудың түсінікті әрі тұрақты жүйесін қалыптастыру болмақ.
Жаңа Азаматтық кодекс не үшін қажет?
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 2026 жылғы 28 қазандағы Қазақстан халқына Жолдауында болашақ экономикасына көшудің құқықтық негізін қалыптастыратын жаңа Азаматтық кодекс әзірлеуді тапсырды.
Қолданыстағы Кодекс отыз жылдан астам уақыт бойы Қазақстандағы нарықтық қатынастардың құқықтық негізін қамтамасыз етіп келеді. Осы кезеңде меншік құқығын қорғау, шарт еркіндігі және азаматтық қатынастарға қатысушылардың теңдігі сияқты негізгі қағидалар қалыптасты.
Алайда экономика мен технологиялар айтарлықтай өзгерді. Электрондық келісімшарттар, маркетплейстер, цифрлық платформалар, жасанды интеллект және жаңа мүліктік қатынастар қолданыстағы құқықтық нормаларды қайта қарау қажеттігін туындатты.
Әділет министрлігінің ұстанымы бойынша, тиімділігін дәлелдеген ережелер сақталуға тиіс. Ал жаңа қатынастарды реттеудегі қайшылықтар жойылып, азаматтық құқықтың негізгі институттары өзара үйлесімді жүйеге келтірілуі қажет.
Меншік құқығын қорғау қалай күшейтіледі?
Жаңа Кодекстің негізгі бағыттарының бірі – мүліктік құқықтарды қорғаудың бірыңғай әрі түсінікті жүйесін қалыптастыру.
Бұл тек пәтердің, үйдің немесе жер учаскесінің иелеріне қатысты емес. Өзгенің мүлкін заңды негізде пайдаланатын азаматтар мен кәсіпкерлердің құқықтары да назарға алынады.
Ұсынылып отырған тәсіл бойынша мүліктік құқықтардың пайда болуы, олардың мазмұны мен қорғалу тәртібі нақты айқындалуға тиіс.
Жаңа Конституцияда меншіктің барлық түрін тең қорғау қағидасы бекітілген. Әділет министрлігі осы кепілдікті азаматтық заңнамада одан әрі дамытуды көздеп отыр.
Сонымен қатар мемлекет азаматтық-құқықтық қатынастарда басқа қатысушылармен тең құқықты тарап болуы керек деген ұстаным ұсынылған.
Бұл ережелер азаматтар үшін де, инвестиция салып, ұзақ мерзімді жобаларды жүзеге асыратын бизнес үшін де маңызды.
Әділетсіз келісімшарт талаптарын алып тастау ұсынылды
Реформаның маңызды бағыттарының бірі – шарт еркіндігін кеңейту және тұтынушыларды әділетсіз талаптардан қорғау.
Министрдің пікірінше, азаматтар мен кәсіпкерлер келісімшарт талаптарын өзара келісіп белгілеуге көбірек мүмкіндік алуы тиіс. Алайда мұндай еркіндік басқа тараптың құқықтарын бұзбауы керек.
Әсіресе ірі компания мен қарапайым тұтынушы арасындағы қатынастарға ерекше назар аударылып отыр.
Көп жағдайда азамат банк, байланыс операторы, онлайн сервис немесе басқа қызмет көрсетуші ұсынған дайын келісімшартқа қосылады. Оның әрбір талабын жеке талқылау мүмкіндігі бола бермейді.
Сондықтан жаңа Кодексте тұтынушыны әділетсіз шарттардан қорғау тетіктерін күшейту ұсынылады.
Мәселен, стандартты келісімшарттағы бір талап азаматтың құқығын бұзса, бүкіл келісімді жарамсыз деп танудың орнына тек сол талапты алып тастау мүмкіндігі қарастырылуы тиіс.
Бұл тәсіл мәміленің қалған заңды талаптарын сақтауға және тараптардың құқықтық қатынастарын тұрақтандыруға бағытталған.
Келісімшарттарды жарамсыз деп тану тәртібі қайта қаралуы мүмкін
Әділет министрлігі мәмілелердің тұрақтылығын қамтамасыз етуге де басымдық беріп отыр.
Ұсынылып отырған қағидаға сәйкес, келісімшартты жарамсыз деп тану үшін елеулі құқықтық негіз болуы қажет.
Мақсат – азаматтар мен кәсіпкерлердің адал жасалған мәмілелеріне деген сенімді сақтау және негізсіз құқықтық белгісіздікті азайту.
Бұл ретте адалдық қағидасын нақты қолдану маңызды. Өз міндеттемелерін орындаған және басқа тараптың құқықтарын құрметтеген азаматтар мен кәсіпкерлер заңның қорғауында болуы тиіс.
Алайда келісімшарттарды жарамсыз деп танудың нақты жаңа негіздері әлі бекітілген жоқ. Олар Кодекс жобасын әзірлеу және талқылау барысында айқындалады.
Маркетплейстер мен цифрлық платформаларға қандай ережелер қажет?
Жаңа Азаматтық кодекс цифрлық экономикадағы қатынастарды реттеуге де бағытталады.
Бүгінде азаматтар тауар сатып алу, қызметке жазылу, төлем жасау және келісімшарт рәсімдеу үшін мобильді қосымшалар мен интернет-платформаларды кеңінен пайдаланады.
Мұндай жағдайда сатып алушы өз міндеттемесін орындауға кім жауапты екенін және құқығы бұзылғанда кімге талап қоя алатынын нақты білуі керек.
Жаңа құқықтық реттеуде мынадай мәселелерге назар аудару ұсынылады:
- Электрондық келісімшарттардың талаптарын растау тәртібі.
- Цифрлық платформалар арқылы жасалған мәмілелер бойынша жауапкершілікті бөлу.
- Тұтынушылар мен кәсіпкерлердің құқықтарын қорғау.
- Дербес деректер мен жеке мүліктік емес құқықтарды қорғау.
- Зияткерлік меншік пен цифрлық мұраға қатысты қатынастарды реттеу.
Әділет министрлігі құқықтық нормаларды белгілі бір технологияға ғана бейімдеумен шектелмеуді ұсынады. Өйткені болашақта бүгін әлі пайда болмаған цифрлық шешімдер қолданылуы мүмкін.
Сондықтан Кодекстің негізгі қағидалары технологиялар өзгерген жағдайда да өзектілігін сақтауға тиіс.
Жасанды интеллект үшін жауапкершілік мәселесі қаралады
Жасанды интеллектінің дамуы азаматтық құқықта жаңа сұрақтар туындатып отыр.
Мысалы, автоматтандырылған жүйе арқылы жасалған мәміле немесе цифрлық сервис жұмысының салдарынан зиян келсе, жауапкершілік қалай бөлінуі керек?
Министрдің айтуынша, жаңа Кодексте жауапкершілік пен тәуекелдерді бөлудің түсінікті қағидаларын қалыптастыру қажет.
Бұл мәселе жасанды интеллект әзірлеушілеріне, технологиялық платформаларға, кәсіпкерлерге және олардың қызметін пайдаланатын азаматтарға қатысты болуы мүмкін.
Дегенмен нақты жауапкершілік үлгісі әлі ұсынылған жоқ. Сондықтан жасанды интеллект қолданатын компанияларға жаңа міндеттер бекітілді деп айтуға ерте.
Мұрагерлік және цифрлық мұра мәселесі де назарда
Жаңа Кодексті әзірлеу барысында мұрагерлік құқыққа да ерекше мән беріледі.
Әділет министрлігі бұл салада адамның еркін, отбасы мүшелерінің мүдделерін және мүліктік құқықтардың сақталуын басты назарда ұстау қажет деп есептейді.
Сонымен бірге цифрлық мұраға қатысты құқықтық қатынастарды заман талабына сай қайта қарау ұсынылған.
Бұл бағыт цифрлық ортадағы мүліктік құқықтар мен оларды мұраға қалдыру мәселелерін қамтуы мүмкін.
Алайда нақты қандай цифрлық активтер мұрагерлік тәртіппен берілетіні және олардың құқықтық мәртебесі қалай айқындалатыны әзірге белгісіз.
Германия мен Қытайдың құқықтық тәжірибесі зерттеледі
Жаңа Азаматтық кодексті әзірлеу кезінде халықаралық тәжірибеге де назар аударылады.
Әділет министрлігі Қазақстанның континенттік құқық дәстүрін сақтай отырып, Германияның азаматтық-құқықтық моделін зерделеуді жоспарлап отыр.
Сондай-ақ Еуропалық жеке құқықтың модельдік қағидалары мен Қытайдағы азаматтық заңнаманы жүйелеу тәжірибесі қарастырылады.
Мұндағы мақсат – шетелдік нормаларды сол күйінде көшіру емес, Қазақстанның құқықтық жүйесіне және экономикалық қажеттіліктеріне сәйкес келетін шешімдерді анықтау.
Әрбір ұсыныс отандық сот практикасы, қолданыстағы заңнама және азаматтардың мүдделері тұрғысынан бағалануға тиіс.
Жаңа Кодекс қашан қабылданады?
Қазіргі уақытта жаңа Азаматтық кодекстің негізгі тұжырымдамалық бағыттары пысықталып жатыр.
Оны әзірлеу кезең-кезеңімен жүргізіледі деп жоспарланған.
Алдымен құжаттың жалпы қағидалары мен құрылымы келісіліп, кейін жекелеген бөлімдері әзірленеді. Одан соң олар кәсіби талқылаудан және ғылыми сараптамадан өтеді.
Жұмысқа депутаттар, мемлекеттік органдар, ғалымдар, тәжірибелі заңгерлер және басқа да мүдделі тараптар қатысуы тиіс.
Сонымен бірге жаңа Кодексті қолданысқа енгізу тәртібі мен оған байланысты басқа заңдарға қажетті түзетулер алдын ала пысықталады.
Әзірге құжаттың нақты күшіне енетін күні жарияланған жоқ.
Бұрын жасалған келісімшарттардың тағдыры не болады?
Жаңа Азаматтық кодекске көшу кезінде азаматтар мен кәсіпкерлер үшін ең маңызды мәселелердің бірі – қолданыстағы келісімшарттар мен бұрын пайда болған құқықтардың сақталуы.
Әділет министрлігі өтпелі кезеңге қатысты ережелерді алдын ала әзірлеу қажеттігін атап өтті.
Азаматтар жаңа нормалардың бұрын жасалған мәмілелерге қалай әсер ететінін, ал кәсіпкерлер қандай талаптарға дайындалуы керектігін алдын ала білуге тиіс.
Бұл құқықтық белгісіздікті азайтуға және қалыптасқан экономикалық қатынастардың тұрақтылығын сақтауға бағытталған.
Дегенмен нақты өтпелі ережелер әзірге бекітілген жоқ. Жаңа Кодекс қабылданғанға дейін азаматтық қатынастар қолданыстағы заңнама бойынша реттеле береді.
Жаңа Азаматтық кодекс азаматтар мен бизнеске не береді?
Әділет министрлігі ұсынған реформаның басты мақсаты – азаматтардың құқықтарын қорғауды күшейту және экономикалық қатынастарға түсінікті ережелер қалыптастыру.
Жаңа Кодекс меншік иелері, тұтынушылар, кәсіпкерлер және инвесторлар үшін құқықтық кепілдіктерді нақтылауға бағытталады.
Ең маңыздысы – заңнаманың тұрақтылығы мен болжамдылығын сақтау. Өйткені азаматтың баспана сатып алуы, кәсіпкердің инвестиция салуы немесе компанияның ұзақ мерзімді келісімшарт жасауы құқықтық сенімге тікелей байланысты.
Алайда әзірге сөз қабылданған өзгерістер туралы емес, алдағы заңнамалық реформаның бағыттары жөнінде болып отыр. Нақты нәтижелер Кодекс жобасының мазмұнына, оны талқылау сапасына және қабылданатын құқықтық шешімдерге байланысты болады.
Бұған дейін біз жаңа Азаматтық кодексті әзірлеу мәселесі елдегі саяси және экономикалық бастамалар қатарында талқыланғаны туралы жазған едік. Азаматтық заңнаманы жаңарту меншік қатынастарына, кәсіпкерлікке және цифрлық экономикаға тікелей қатысты маңызды реформалардың бірі болмақ.