Жұмабек Тәшеновтің тарихи рөлі қайта талқылана бастады. Сарапшы Эльдар Қонаев қазақ жерінің тұтастығын қорғаған қайраткер ретінде танылған тұлғаның өмірбаянындағы даулы кезеңге назар аударды. Әңгіме 1956 жылы Бостандық ауданының Өзбекстанға берілуі туралы болып отыр, деп хабарлайды DKNews.kz.
Эльдар Қонаевтың айтуынша, сол кездегі Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының төрағасы Жұмабек Тәшенов аумақтық мәселені зерттеген комиссияны басқарған. Алайда тарихи деректер бұл оқиғаның әлдеқайда күрделі болғанын көрсетеді. Комиссия жерді беруге қарсы шыққанымен, кейін аумақты Өзбекстанға өткізу туралы шешім ресми түрде қабылданған.
Эльдар Қонаев Тәшеновтің тарихи бейнесіне күмән келтірді
Жұмабек Тәшенов Қазақстан тарихында елдің аумақтық тұтастығын қорғаған мемлекет қайраткерлерінің бірі ретінде белгілі.
Оның есімі әсіресе кеңестік кезеңде қазақ жерін сақтап қалу жолындағы ұстанымымен байланысты айтылады.
Алайда Эльдар Қонаев саясаткердің қызметіне тек осы қырынан баға беру тарихи шындықты толық ашпайды деп есептейді.
«Тәшенов пен қазір одан жасап шығарған бейне — аңызға айналған қаһарман. 1956 жылы ол Қазақстан аумақтарын, соның ішінде Бостандық ауданындағы 500 мың шаршы шақырым шөлейт жерді аралап зерттеген бастамашыл топты өзі басқарды. Сол жерлер оның ұсынысымен Өзбекстанға берілді. 1956 жылы ол Жоғарғы Кеңес Президиумының төрағасы болған кезде осы шешім қабылданды. Жер берілді, содан бері қайтарылған жоқ», — деді Эльдар Қонаев.
Дегенмен сарапшы келтірген 500 мың шаршы шақырым туралы мәлімет тарихи құжаттардағы көрсеткіштермен сәйкес келмейді.
Бостандық ауданының Өзбекстанға берілген аумағы бұдан әлдеқайда аз болған.
Соған қарамастан Тәшеновтің бұл шешімге қатысы бар екені ресми құжаттардан көрінеді.
1956 жылғы 21 қаңтардағы құжатта Тәшеновтің есімі аталады
1956 жылғы 21 қаңтарда Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Бостандық ауданы мен Мырзашөлдің бір бөлігін Өзбек КСР құрамына беру мәселесін қараған.
Осыған қатысты тарихи қаулыда Жұмабек Тәшеновтің баяндамасы тыңдалғаны көрсетілген.
Ол кезде Тәшенов Қазақ КСР Жоғарғы Кеңесі Президиумының төрағасы қызметін атқарған.
Демек, кейін қазақ жерінің қорғаушысы ретінде танылған қайраткер аумақтық шекараны өзгертуге қатысты ресми шешімді қарауға тікелей қатысқан.
Бірақ мұның өзі жерді Өзбекстанға беру бастамасы дәл Тәшеновтен шыққанын дәлелдемейді.
Мемлекеттік шешімді қарауға қатысу мен оны ұсыну екі бөлек мәселе.
Тәшенов басқарған комиссия жерді беруге қарсы болған
Оқиғаның тағы бір қыры Шоқан Уәлиханов атындағы Тарих және этнология институтының зерттеу материалдарында баяндалады.
Тарихи деректерге сәйкес, 1950 жылдары Өзбекстан басшылығы Қазақстанның кейбір аумақтарын өз республикасының құрамына беру туралы одақтық билікке өтініш жасаған.
Мәселені зерттеу үшін арнайы комиссия құрылған. Оны Жұмабек Тәшенов басқарған.
Комиссия құрамына республикалық және облыстық деңгейдегі басшылар мен жауапты қызметкерлер кірген.
Жердің жағдайын, шаруашылық мүмкіндіктерін және басқа да мәселелерді қарастырған комиссия аумақты Өзбекстанға беруге негіз жоқ деген қорытындыға келген.
Алайда комиссия мүшелерінің бірі Н. Морозов өзгеше пікір білдірген.
Осы деректер Тәшеновтің рөліне қатысты пікірталастың неге күрделі екенін көрсетеді.
Бір жағынан, ол басқарған комиссия жерді беруге қарсы болған. Екінші жағынан, кейін Тәшеновтің өзі аумақтық өзгеріске қатысты мәселені Жоғарғы Кеңесте баяндаған.
Ақырғы шешім кеңестік мемлекеттік басқару жүйесі аясында, одақтық органдардың қатысуымен қабылданған.
Қазақстан Өзбекстанға 4180 шаршы шақырым аумақ берді
Аумақтық өзгерістер 1956 жылғы 13 ақпанда КСРО Жоғарғы Кеңесі Президиумының жарлығымен бекітілген.
Ал 15 наурызда екі республиканың үкіметтік комиссиялары жерді беру рәсіміне қатысты құжаттарды ресімдеген.
Қазақ және Өзбек КСР үкіметтік комиссияларының хаттамасына сәйкес, Өзбекстанға берілген Бостандық ауданының аумағы 4180 шаршы шақырымды немесе 418 мың гектарды құраған.
Бұдан бөлек, Мырзашөлдегі жерлердің тағдыры да қарастырылған.
Сондықтан Эльдар Қонаев айтқан 500 мың шаршы шақырым көрсеткішін тарихи тұрғыдан расталған дерек деп қабылдауға болмайды.
1956 жылғы аумақтық өзгерістер туралы материалдарда берілген жерлердің жалпы көлеміне қатысты шамамен 500 мың гектар деген мәлімет кездеседі.
Айырмашылық өте үлкен. Бір шаршы шақырым 100 гектарға тең. Демек, өлшем бірлігіндегі қателік оқиғаның ауқымын жүз есе ұлғайтып көрсетеді.
Тәшеновтің жер мәселесіндегі рөлі неге әлі даулы?
Бостандық ауданының тарихы кеңестік кезеңдегі мемлекеттік шешімдерге бір ғана құжат арқылы баға беру қаншалықты қиын екенін аңғартады.
1956 жылғы қаулы Тәшеновтің аумақты беру мәселесін ресми түрде қарауға қатысқанын растайды.
Ал тарихи зерттеулер оның басшылығындағы комиссия бастапқыда жерді беруге қарсы болғанын көрсетеді.
Бұл екі дерек бір-бірін жоққа шығармайды.
Мемлекет қайраткері белгілі бір шешімге талқылау барысында қарсы шығып, кейін қызметтік міндетіне байланысты сол шешімді ресімдеуге қатысуы мүмкін.
Эльдар Қонаевтың мәлімдемесі Жұмабек Тәшенов өмірбаянындағы көп талқылана бермейтін кезеңді қайта күн тәртібіне шығарды.
Алайда жерді Өзбекстанға беру туралы бастама тікелей Тәшеновтен шықты деген пікірді дәлелдеу үшін қосымша тарихи құжаттар қажет.
Бұл мәселе бір саясаткердің өмірбаянымен ғана шектелмейді. Ол кеңестік кезеңде Қазақстанның шекаралары қалай белгіленгенін, республикалық басшылықтың шешім қабылдауда қаншалықты дербес болғанын және Мәскеудің ықпалын зерттеумен тікелей байланысты.
Бостандық ауданының 1956 жылы Өзбекстанға берілгені — тарихи факт. Ал осы шешімдегі Жұмабек Тәшеновтің жеке жауапкершілігі мен нақты ұстанымын анықтау үшін оның комиссиядағы әрекеттерін, қызметтік міндеттерін және одақтық биліктің шешімдерін жеке-жеке қарастыру қажет.
