Брокерлік шот көбейді, ал мәміле азайды. Қазақстанда бір жыл ішінде брокерлік шоттар саны 26,5%-ға артқанымен, жеке инвесторлардың қор биржасындағы сауда айналымы небәрі 2,6%-ға өсті. Жаңа шоттар саны мен нақты сауда белсенділігінің арасындағы алшақтық ұлғайып барады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің мәліметінше, 2026 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша Орталық депозитарий жүйесінде 5,845 млн брокерлік шот тіркелген. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 4,621 млн болған.
Бұл Қазақстандағы әрбір 100 тұрғынға шамамен 28 брокерлік шоттан келеді деген сөз. Алайда мұндай көрсеткіш әрбір үшінші қазақстандық акция сатып алып, инвестиция жасап жүр дегенді білдірмейді.
Брокерлік шоттар 1,2 миллионға көбейді, ал сауда айналымы небәрі 2,6%-ға өсті
2026 жылғы қаңтар–қыркүйек айларында Қазақстан қор биржасындағы (KASE) төрт нарық сегментінде жеке тұлғалардың есептік сауда айналымы 363,8 млрд теңгені құрады.
2025 жылдың сәйкес кезеңінде бұл көрсеткіш 354,6 млрд теңге болған. Яғни бір жылдағы өсім небәрі 9,2 млрд теңге немесе 2,6%.
Есепке акциялар, KASE Global секторындағы шетелдік бағалы қағаздар, корпоративтік облигациялар және инвестициялық қорлардың пайлары енгізілген. Жеке инвесторлардың айналымы әр сегменттегі жалпы сауда көлеміндегі олардың үлесі негізінде есептелген.
Ал осы кезеңде брокерлік шоттар саны 26,5%-ға артты.
Тоғыз айдағы сауда айналымын тиісті күндердегі шоттар санымен салыстырғанда, бір шотқа шаққандағы көрсеткіш шамамен 19%-ға төмендеген.
Бұл инвесторлар қаржысының 19%-ын жоғалтты деген сөз емес. Әңгіме брокерлік шоттар санына шаққандағы сауда белсенділігінің төмендеуі туралы болып отыр.
Демек, брокерлік шот ашқан қазақстандықтардың бәрі бірдей қор нарығында белсенді сауда жасамайды.
KASE биржасында акциялармен жасалатын мәмілелер 16,3%-ға азайды
Жеке инвесторлардың белсенділігі төмендегенін биржадағы мәмілелер саны да көрсетеді.
KASE мәліметінше, 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында акциялармен жасалған мәмілелердің орташа тәуліктік саны 9 627-ге дейін қысқарған.
Ал 2025 жылдың сәйкес кезеңінде биржада күніне орта есеппен 11 505 мәміле жасалған. Бір жылдағы төмендеу 16,3%-ды құрады.
Сонымен қатар акциялардың қайталама нарығындағы сауда айналымында жеке тұлғалардың үлесі де азайды.
2025 жылы бұл көрсеткіш 55,2% болса, 2026 жылдың тоғыз айында 51,7%-ға дейін төмендеген.
Корпоративтік облигациялар нарығында өзгеріс одан да айқын байқалды. Қайталама нарықтағы сауда айналымында жеке инвесторлардың үлесі 23,1%-дан 13,9%-ға дейін қысқарды.
Осылайша, брокерлік компаниялардың клиенттік базасы кеңейгенімен, халықтың биржалық саудаға қатысуы дәл сондай қарқынмен артып отырған жоқ.
Қазақстандағы брокерлік шоттардың 88%-ы омнибус жүйесінде есепке алынған
Қазақстан қор нарығының басты ерекшеліктерінің бірі — брокерлік шоттардың құрылымы.
2026 жылғы 1 қазандағы жағдай бойынша 5,845 млн шоттың 5,145 миллионы омнибус жүйесі арқылы есепке алынған. Бұл барлық брокерлік шоттардың шамамен 88%-ы.
Омнибус жүйесінде брокер клиенттердің бағалы қағаздарын өз жүйесінде жеке-жеке есепке алады. Ал Орталық депозитарийде олар бір жиынтық шот арқылы тіркеледі.
Мұндай тәсілді финтех-брокерлер мен мобильді инвестициялық платформалар кеңінен пайдаланады.
Клиентке брокерлік қызметке қол жеткізу үшін мобильді қосымшада тіркелу жеткілікті. Бірақ шоттың ашылуы оның иесі міндетті түрде акция немесе облигация сатып алды дегенді білдірмейді.
Бір жылда омнибус жүйесінде есепке алынған клиенттік шоттар саны 31,1%-ға көбейген.
Ал Орталық депозитарийде тікелей клиенттің атына ашылатын классикалық қосалқы шоттардың саны іс жүзінде өзгермеген.
Олар небәрі 0,7%-ға артып, 700 мыңға жетті.
Яғни брокерлік шоттар санының негізгі өсімі мобильді платформалар мен брокерлік сервистер арқылы есепке алынатын шоттардың есебінен қалыптасқан.
Бұған қоса, бір адам бірнеше брокердің қызметін пайдалана алады. Кейбір ашылған шоттарда мүлде актив болмауы мүмкін.
Сондықтан Қазақстандағы 5,8 млн брокерлік шотты 5,8 млн жеке инвестормен теңестіру дұрыс емес.
Бес жылда брокерлік шоттар саны 44 есеге жуық өсті
2020 жылдың соңында Қазақстанда небәрі 133 мың брокерлік шот болған.
2021 жылдың соңына қарай олардың саны 228 мыңға жетті.
Ал 2022 жылы нарықта айтарлықтай серпіліс болды. Сол жылы «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясының IPO-сы өтіп, мобильді брокерлік сервистер кеңінен тарала бастады.
Нәтижесінде бір жыл ішінде брокерлік шоттар саны 4,2 есе өсіп, 964 мыңға жеткен.
2023 жылы өсім жалғасып, көрсеткіш тағы 2,5 есеге жуық артып, 2,445 млн болды.
2026 жылдың қазан айына қарай Қазақстандағы брокерлік шоттар саны 2020 жылдың соңындағы деңгейден шамамен 44 есе асып түсті.
Алайда қор нарығына қолжетімділіктің артуы инвестициялық белсенділік те дәл осындай қарқынмен өседі дегенді білдірмейді.
Қазақстандықтар шетелдік акциялар саудасындағы үлесін азайтты
Шетелдік компаниялардың акциялары мен биржалық инвестициялық қорлары (ETF) саудаланатын KASE Global секторында өзгеше жағдай қалыптасты.
Бұл сегменттегі сауда айналымында жеке тұлғалардың үлесі 41%-дан 30%-ға дейін төмендеген.
Соған қарамастан KASE Global секторындағы жалпы сауда көлемі 2,4 есе өсті.
Сондықтан жеке инвесторлардың үлесі азайғанымен, олардың шетелдік бағалы қағаздармен жасаған операцияларының ақшалай көлемі өткен жылмен салыстырғанда едәуір артқан.
Яғни саудадағы үлестің төмендеуі инвесторлардың нарықтан жаппай кетіп жатқанын білдірмейді.
Бұл жағдай корпоративтік облигациялар нарығындағы көрсеткіштерден ерекшеленеді. Онда жеке тұлғалардың қайталама саудадағы үлесі айтарлықтай қысқарған.
Жас инвесторлар көбейді: шоттардың 47,8%-ы 35 жасқа толмағандарға тиесілі
Қазақстандағы брокерлік қосалқы шот иелерінің жас құрылымы да өзгеріп жатыр.
«Астана» халықаралық қаржы орталығының талдау орталығының мәліметінше, 2020 жылы қосалқы шоттардың 30,2%-ы 55 жастан асқан азаматтарға тиесілі болған.
2025 жылдың ортасына қарай олардың үлесі 13,3%-ға дейін қысқарды.
Ал жастардың үлесі айтарлықтай артқан.
2025 жылғы маусымның соңындағы деректер бойынша брокерлік қосалқы шот иелерінің жас құрылымы мынадай:
- 18–24 жас аралығындағылар — 15,6%;
- 25–34 жас аралығындағылар — 32,2%;
- 35–54 жас аралығындағылар — 38,9%;
- 55 жастан асқандар — 13,3%.
Осылайша, 35 жасқа толмаған азаматтарға барлық қосалқы шоттардың 47,8%-ы тиесілі болған.
Салыстыру үшін, 2020 жылы 18–24 жастағы жастардың үлесі небәрі 4,8% еді.
Ал гендерлік құрылымда айтарлықтай өзгеріс байқалмаған. Қосалқы шоттардың 54,2%-ы ерлерге, 43,5%-ы әйелдерге тиесілі. Қалған 2,3% бойынша шот иесінің жынысы көрсетілмеген.
Дегенмен бұл статистиканың елеулі шектеуі бар.
Аталған деректер тек классикалық қосалқы шоттарды қамтиды. Ал брокерлік шоттардың басым бөлігі есепке алынатын омнибус жүйесінде клиенттердің жасы мен жынысы туралы толық ақпарат жарияланбайды.
Сондықтан бұл көрсеткіштерді Қазақстандағы барлық 5,8 млн брокерлік шот иесіне қатысты қолдануға болмайды.
Түркияда 93 млн шоттың тек 15,9 миллионында актив бар
Тіркелген шоттар саны мен нақты инвестициялық белсенділік арасындағы үлкен айырмашылық тек Қазақстанға тән емес.
Мұндай жағдай Түркияда да байқалады.
Түркияның Орталық бағалы қағаздар тізілімінің (MKK) мәліметінше, 2026 жылғы қыркүйектің соңында елде 39,129 млн инвестор тіркелген.
Алайда олардың тек 13,014 миллионының шотында актив болған.
Елдегі шоттардың жалпы саны 93 миллионнан асқанымен, тек 15,92 млн шотта қаражат немесе бағалы қағаздар сақталған.
Яғни шамамен әрбір алтыншы шотта ғана актив бар.
Ал акция иелерінің саны 6,693 млн адамды құраған. Бұл елдегі әрбір 100 тұрғынға шамамен сегіз акция иесінен келеді.
Қазақстан мен Түркияның көрсеткіштерін тікелей салыстыруға болмайды. Қазақстанда негізінен шоттар саны есептелсе, Түркияда бірегей инвесторлар мен нақты актив иелері туралы деректер де жүргізіледі.
Соған қарамастан Түркия тәжірибесі тіркелген шоттардың саны бағалы қағаздарға шын мәнінде инвестиция салатын адамдардың санынан бірнеше есе көп болуы мүмкін екенін көрсетеді.
Тек 2026 жылдың қыркүйегінде Түркиядағы акция иелерінің саны 105 мың адамға немесе 1,5%-ға азайған. Бұл кезеңде инвестициялық портфельдердің құны да төмендеген.
Қазақстанда миллиондаған шот бар, бірақ белсенді инвесторлар әлдеқайда аз
Қазақстан үшін бұл мәселе қор нарығын реформалау жоспарлары аясында өзекті болып отыр.
Бұған дейін біз Қазақстанда капитал нарығының ережелерін өзгертуге бағытталған жаңа заңның әзірленуі туралы жазған едік. Құжатта брокерлердің жұмыс тәртібін өзгерту, инвестициялық құралдардың түрін кеңейту және инвесторлардың құқықтарын қорғауды күшейту мәселелері қарастырылған.
Реформаға қатысты материалдарда реттеушінің бағалауы да келтірілген: шамамен 5,2 млн брокерлік шоттың аясында белсенді инвесторлар саны 276 мыңға жуық болған.
Бұл тіркелген шоттардың жалпы санынан әлдеқайда аз.
Ал 2026 жылдың тоғыз айындағы биржалық статистика осы айырмашылықтың сақталып отырғанын көрсетеді.
Брокерлік шоттар саны бір жылда 26,5%-ға өскенімен, KASE биржасының төрт сегментіндегі жеке инвесторлардың сауда айналымы небәрі 2,6%-ға ұлғайған.