Сауд Арабиясында акция сатып алу, түрік компаниялары, АҚШ нарықтары, мемлекеттің крипторезерві және қазақстандықтардың миллиондаған брокерлік шоттары арасында қандай ортақтық бар? Мұның бәрінің артында көп айтыла бермейтін, бірақ онсыз қаржы нарығы мүлде жұмыс істей алмайтын инфрақұрылым тұр. DKNews.kz үшін берілген эксклюзивті сұхбатта «Бағалы қағаздардың орталық депозитарийі» АҚ басқарма төрағасы Еділ Медеу қарапайым тілмен Қазақстанның жергілікті нарықтан өңірлік қаржы хабына қалай айналып жатқанын, елге Таяу Шығыстан бастап АҚШ-қа дейінгі депозитарлық көпірлер не үшін қажет екенін, мемлекеттік криптоактивтерді кім және қалай сақтайтынын, сондай-ақ инвестициялық инфрақұрылымның болашағы дәл қазір неге шешіліп жатқанын түсіндіреді.
– Еділ Ахметқалұлы, көптеген оқырмандар қор биржасын біледі, бірақ Орталық депозитарийдің не екенін бәрі бірдей түсіне бермейді. Қарапайым тілмен айтсаңыз, ОД немен айналысады?
– Сіз қандай да бір компанияның акциясын сатып алдыңыз деп елестетейік. Ол акциялар нақты қай жерде сақталады? Оларды біреудің екі рет сатып жібермегеніне кім кепілдік береді? Ақшаның сатушыға жетіп, бағалы қағаздардың сатып алушыға өткенін кім тексереді? Қарапайым тілмен айтқанда, осының бәрін депозитарий атқарады. Бағалы қағаздар қолма-қол ақша сияқты қолға ұстап, қалтаға салып немесе сейфте сақталмайды. Олар материалдық емес нысанда өмір сүреді - Орталық депозитарийдің есеп жүйелеріндегі электрондық жазбалар, цифрлық кодтар түрінде болады.
Орталық депозитарий - нарықтың аса маңызды инфрақұрылымы. Бізсіз биржада бірде-бір бағалы қағаздар мәмілесі бойынша есеп айырысу мүмкін емес. Елдегі барлық бағалы қағаздардың есебін жүргіземіз, есеп айырысуды қамтамасыз етеміз және мәміле тараптар уағдаласқандай дәл орындалатынына кепілдік береміз.
Максим Золотухиннің суреті/DKNews.kz
– Сіздер үшін 2025 жыл қаншалықты табысты болды?
– Бұл жылды шынымен де табысты деп атауға болады. Біз сапалық тұрғыдан жаңа деңгейге шықтық - ұлттық есеп жүйесінен өңірлік қаржы хабына айналып келеміз. Бұрын біз тек қазақстандық бағалы қағаздарды сақтап, есепке алсақ, енді Таяу Шығыстан бастап АҚШ-қа дейінгі халықаралық капитал нарықтарына көпірлер салып жатырмыз.
Сандар өздігінен сөйлейді, бірақ ең бастысы - сенімнің келуі. Бүгінде біздің клиенттеріміздің 54 пайызы 12 елден, оның ішінде АХҚО юрисдикциясынан 21 депонент-клиент бар. Бұл тек жергілікті кәсіби қатысушылар ғана емес, шетелдік ойыншылар да бізді сенімді инфрақұрылым ретінде қабылдап, клиентімізге айналып жатқанын көрсетеді.
Christopher Pike/Bloomberg/DKNews.kz
Сауд Арабиясынан Тәжікстанға дейін: география кеңеюде
– Сіздер Таяу Шығыс нарықтарына қолжетімділік аштыңыздар. Бұл қазақстандық инвесторларға шынымен қажет пе?
– Бұл шынымен де қажет әрі маңызды. Бұрын Таяу Шығыс елдерінің компанияларының акцияларын сатып алғысы келген қазақстандық инвестор көптеген кедергіге тап болатын: шетелдік брокерде немесе банкте шот ашу, жергілікті заңнаманы түсіну, валюталық операциялар жүргізу қажет еді.
Енді First Abu Dhabi Bank арқылы біз тікелей арна құрдық. Жақын уақытта біздің клиенттер Орталық депозитарийдегі шоттарын пайдалана отырып, Сауд Арабиясы, Оман, Бахрейн, Мысыр, Біріккен Араб Әмірліктері қор нарықтарындағы бағалы қағаздармен мәмілелер бойынша есеп айырыса алады. Бұл - триллиондаған долларлық капиталдандыру және мүлде жаңа инвестициялық мүмкіндіктер.
– Ал Түркиямен депозитарлық көпір не үшін керек?
– Түркия - 85 миллион халқы бар, өңірдегі ең ірі қаржы орталықтарының бірі. Түрік компаниялары Орталық Азияға бұрыннан қызығушылық танытып келеді, ал қазақстандық инвесторлар түрік активтеріне назар аударады. Бұрын өзара инвестиция техникалық тұрғыдан күрделі болатын. Біз түріктің депозитарийі мен Ziraat Bank-пен бірге тікелей депозитарлық көпір құрдық. Енді түрік инвесторы қазақстандық бағалы қағаздарды өз еліндегі қағаздарды сатып алғандай оңай ала алады. Керісінше де солай. Бұл - ынтымақтастық туралы декларация емес, нақты қаржылық ықпалдастық.
– Әзербайжан және Тәжікстанмен де жұмыс істеп жатырсыздар ма?
– Орталық Азия мен Кавказ - біздің дамуымыздың ең маңызды бағыты. Ашық айтсақ, өңір қаржылық тұрғыдан бытыраңқы. Әр ел өз есеп жүйесінде өмір сүреді, трансшекаралық инвестициялар аз. Біз осы жағдайды өзгерткіміз келеді. Жуырда Әзербайжан және Тәжікстанмен тікелей депозитарлық көпірлер орнаттық, бұған дейін Армения және Қырғызстанмен екіжақты шоттар болған.
Экономика көлемі мен инфрақұрылымының даму деңгейі бойынша Қазақстан өңірлік жүйе қалыптасатын орталыққа айнала алады. Біздің ұзақ мерзімді мақсатымыз - Қазақстанды есеп айырысу бойынша өңірлік хаб ету, яғни есеп процестерінің үйлесімділігін қамтамасыз ететін және қатысушылардың өзара қолжетімділігін дамытатын түйінді элемент болу.
Бұл бағыттағы стратегиялық көзқарасымыз айқын: тікелей депозитарлық байланыстар желісі қаншалықты кең болса және технологиялық үйлесімділік деңгейі жоғары болса, нарық инфрақұрылымы соншалықты орнықты әрі бәсекеге қабілетті болады.
DKNews.kz
Еуропадан АҚШ-қа дейін: қазақстандық ОД әлем картасында
– Сіздің халықаралық желіңіз қаншалықты кең?
– Біз әлемдік нарықтың негізгі ойыншыларымен байланыс орнатқанбыз. Еуропадағы трансшекаралық бағалы қағаздар операцияларының басым бөлігі өтетін екі ірі халықаралық депозитариймен, сондай-ақ АҚШ-тағы басты кастодиандардың бірімен жұмыс істейміз.
Бұл көпірлердің болуы қазақстандық депозитарийдің жаһандық қаржы архитектурасына кіріктірілгенін білдіреді. Бұл тек бедел емес, клиенттеріміз үшін шетелдік активтермен ашық әрі реттелетін инфрақұрылым арқылы жұмыс істеудің нақты мүмкіндігі.
– Яғни қазақстандық инвесторлар америкалық немесе еуропалық акцияларды сатып ала ала ма?
– Біздің депонент-клиентіміз болып табылатын брокерлер арқылы - иә. Біз есепке алу және есеп айырысу инфрақұрылымын қамтамасыз етеміз. Бұл тәуекелдерді азайтып, рәсімдерді жеңілдетеді және инвестицияларды қолжетімді етеді.
Өсімді көрсететін көрсеткіштер
– Табысқа жеткеніңізді сандармен растай аласыз ба?
– Инфрақұрылымдық институт үшін сандардың өсімі емес, сол өсімнің мәні маңызды. Өсім - нарық қатысушыларының жүйеге сенім артқанын және реттелетін арналарды белсенді пайдаланатынын білдіреді. 2025 жылдың қорытындысы бойынша Орталық депозитарийде сақтауда тұрған жергілікті активтердің көлемі 186,3 трлн теңгеден асты, бұл алдыңғы жылмен салыстырғанда 11 пайызға көп. Шетелдік активтер 10,7 млрд АҚШ долларын құрады. Депоненттер саны 119-ға жетті, брокерлік шоттар саны шамамен 1,5 есеге өсіп, 5 миллионнан асты. Жыл басында депозитарий 2,8 мыңнан астам бағалы қағаздар шығарылымына қызмет көрсетті. Номиналды ұстау жүйесіндегі операциялар саны шамамен 590 мың болды.
Pawel Litwin/Adobe Stock
Криптокастоди: мемлекет биткоиндерді қалай сақтайды
– Цифрлық активтер бүгінде көп айтылатын тақырып. Сіздер де осы салаға кіріп жатырсыздар ма?
– Біз сән қуалап жүрген жоқпыз. Бірақ цифрлық активтер қаржы нарығының шынайы бөлігіне айналды. Егер мемлекет немесе институционалдық инвесторлар криптовалюталармен жұмыс істесе, оларды қауіпсіз сақтау мен есепке алуды біреу қамтамасыз етуі тиіс. Сондықтан Орталық депозитарий цифрлық активтерді институционалдық деңгейде сақтауға арналған криптокастоди қызметін іске қосуда. Бұл қарапайым криптоәмиян емес. Бұл - тәуекелдерді бақылау, комплаенс рәсімдері және көпдеңгейлі қорғауы бар шешім.
– Бұл қызмет кімдерге арналған?
– Алғашқы клиент - ұлттық стратегиялық крипторезервті басқаратын Ұлттық инвестициялық корпорация. Бұл талаптардың деңгейін бірден жоғары қояды: ең жоғары қауіпсіздік, операциялардың ашықтығы және реттеушілік стандарттарға сәйкестік.
Алдағы уақытта бұл сервис сенімді ортада криптоактивтерін сақтағысы келетін қорларға, компанияларға және ірі инвесторларға ұсынылуы мүмкін.
Классикалық кастодиан: 2026 жылғы жаңа қызмет
– Сіздер кастодиандық лицензия алдыңыздар. Бұл не береді?
– Орталық депозитарий әлдеқашан дәстүрлі мағынадағы классикалық депозитарий ғана емес. Біз депозитарлық қызметтен бөлек, қызметтердің кең ауқымын ұсынамыз. Қолда бар банктік операциялардың жекелеген түрлеріне арналған лицензияға қоса, қаржы реттеушісінен кастодиандық лицензия алдық. Бұл кең ауқымды клиенттер үшін кастодиандық қызметтердің толық спектрін көрсетуге мүмкіндік береді.
Бұл - әсіресе бір провайдер арқылы инвестициялық портфельдерін сақтау мен қызмет көрсетудің барлық қажеттілігін жапқысы келетін институционалдық клиенттер үшін маңызды қадам.
– Қашан іске қосылады?
– 2025 жылдың соңында лицензия алдық, ал 2026 жылы жекелеген клиенттер үшін пилоттық жобадан бастаймыз. Бұл процестерді пысықтауға, жүйелердің орнықтылығын тексеруге мүмкіндік береді, содан кейін ауқымын кеңейтеміз. Біз асығыстық жасамаймыз - жылдам іске қосудан гөрі сапалы іске қосу маңызды.
Gov
2026 жыл: Шығысқа бет бұру және технологиялық жаңғыру
– Алдағы жоспарларыңыз қандай?
– Үш негізгі басымдық бар. Біріншісі - халықаралық желіні кеңейту. Ерекше назар Азия нарықтарына аударылады. Қытай бағытын, оның ішінде Гонконгты қарап отырмыз. Қытай инфрақұрылымымен байланыс орната алсақ, бұл қазақстандық және өңірлік инвесторлар үшін мүлде жаңа мүмкіндіктер ашады. Біз Орталық Азия мен Шығыс Азия инвесторлары арасындағы байланыстырушы буын бола аламыз.
Екіншісі - технологиялық трансформация. Қаржы инфрақұрылымы сенімді ғана емес, жылдам, ыңғайлы және ауқымдауға дайын болуы тиіс. Біз цифрлық платформаларға, процестерді автоматтандыруға және киберқауіпсіздікке инвестиция салып жатырмыз. Қазақстанда инвесторлар саны геометриялық прогрессиямен өсіп келеді. Өсу қарқынын түсіну үшін статистикаға көз жүгірту жеткілікті.
Шоттар санының ең қарқынды өскен кезеңі 2023 жыл болды. 2024-2025 жылдары өсім орнықты сипат алды: жыл сайын номиналды ұстау жүйесіне бір миллионнан астам жаңа шот қосылды, ал 2025 жылдың қорытындысында өсім 40 пайыздан асты. Қазір біз 5 миллион брокерлік шот межесінен өттік. Қазақстандықтар банктік қосымшалардың ыңғайлылығына үйреніп қалған, енді брокерлік қосымшалар мен инфрақұрылымнан да соны күтеді.
Үшіншісі - қызмет көрсету сапасы. Біз брокерлер, басқарушы компаниялар және инвесторлар үшін барынша қарапайым әрі ашық сервис ұсынғымыз келеді. Рәсімдерді стандарттау, түсінікті регламенттер, жедел қолдау - басты назарда.
– Өңірде бәсекелестік бар ма?
– Бар. Әр ел өз инфрақұрылымын дамытып жатыр. Бірақ Қазақстанның артықшылықтары бар: дамыған құқықтық база, халықаралық институттармен жұмыс тәжірибесі, Еуропа мен Азия түйіскен географиялық орны, саяси тұрақтылық. Біз бәсекеден қорықпаймыз. Керісінше, ол үнемі жетілуге ынталандырады.
Нарыққа арналған басты үндеу
– Инвесторларға, компанияларға, нарық қатысушыларына не айтқыңыз келеді?
– Орталық депозитарий - бұл жай ғана жергілікті бағалы қағаздарды есепке алу жүйесі емес. Бұл Қазақстанды әлемдік қаржы нарықтарымен байланыстыратын өңірлік деңгейдегі инфрақұрылым.
Біз қазақстандық және өңірлік ойыншыларға халықаралық капитал нарықтарына жол ашамыз. Шетелдік портфельдік инвестициялар өңірге біз арқылы келеді. Әртүрлі елдердің посттрейдингтік жүйелері арасында көпір саламыз.
2025 жылдың нәтижелері стратегияның дұрыс екенін көрсетті. Біз қол жеткізгенмен шектелмейміз. Мақсат - Қазақстанды Орталық Азия мен іргелес өңірлердің капитал ағындары өтетін өңірлік қаржы хабына айналдыру.
Біз бұл рөлге дайынбыз.
