Нью-Йорктегі БҰҰ штаб-пәтерінде әлемдік қауіпсіздік үшін аса маңызды келіссөздердің бірі өтіп жатыр.
Бұл – Ядролық қаруды таратпау туралы шарттың (ЯҚТШ) 2026 жылғы Шолу конференциясы, деп хабарлайды DKNews.kz.
Қарапайым тілмен айтқанда, ядролық қарудың таралуына жол бермеу және ядролық қауіпсіздікті сақтау мәселелері талқыланатын жаһандық алаң.
Биылғы конференцияның ерекшелігі – Қазақстанның бұл процесте маңызды рөл атқарып отырғаны. Қазақстанның БҰҰ жанындағы Тұрақты өкілі Қайрат Омаров таратпау мәселелері жөніндегі Екінші бас комитетке төрағалық етуде. Бұл комитет ядролық қауіпсіздік, экспорттық бақылау, АЭХА кепілдіктері және ядролық технологияларды бейбіт мақсатта пайдалану секілді ең күрделі бағыттарды қарайды.
Әлемдегі шиеленіс күшейген шақтағы келіссөз
Қазіргі геосаяси жағдай ядролық қауіпсіздік тақырыбын қайтадан алдыңғы қатарға шығарды. Соңғы жылдары халықаралық сенім әлсіреп, державалар арасындағы текетірес күшейді. Сарапшылар мұндай кезеңде ядролық қару мәселесі бойынша диалогтың өзі үлкен жетістік екенін айтады.
Осындай жағдайда Қазақстан келіссөздерде «делдал» әрі сенім ұялататын ел ретінде көрініп отыр. Ел позициясы — қарсыласудан гөрі келіссөзге басымдық беру.
Конференция барысында қатысушы мемлекеттер ЯҚТШ-тың халықаралық қауіпсіздік архитектурасындағы басты құжат екенін тағы да растады. Сонымен бірге саясаттан тыс, прагматикалық диалог жүргізудің маңызы ерекше аталды.
Қазақстан неге бұл тақырыпта беделге ие?
Қазақстан ядролық қарусыздану мәселесінде әлем алдында моральдық салмағы бар мемлекеттердің бірі саналады. Себебі ел тәуелсіздік алғаннан кейін әлемдегі төртінші ірі ядролық арсеналдан өз еркімен бас тартты.
Семей ядролық полигонының ауыр мұрасы да Қазақстанның бұл тақырыпты жай дипломатиялық күн тәртібі емес, тарихи тәжірибе ретінде көтеруіне негіз береді.
Сондықтан Қазақстанның халықаралық алаңдарда ядролық қауіпсіздік туралы айтқан сөзі көп жағдайда сенімді естіледі.
Тоқаевтың бастамасы неге маңызды?
Қазақстан делегациясы конференция барысында Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың ядролық державалар арасындағы диалогты қайта жандандыру туралы бастамасының өзектілігін де көтеріп отыр.
Себебі бүгінде әлемде ядролық тәуекелдер қайта өсіп келеді. Сарапшылардың пікірінше, соңғы онжылдықта ядролық қару қолдану қаупі туралы риторика бұрын-соңды болмаған деңгейге жеткен.
Қазақстан ұсынған басты идеялардың бірі — стратегиялық тұрақтылық мәселесін тек әскери тұрғыда емес, сенім мен дипломатия арқылы қарастыру.
Орталық Азия үшін маңызды құжат
Қазақстан көтеріп отырған тағы бір маңызды мәселе — Орталық Азиядағы ядролық қарудан азат аймақ туралы шартқа қатысты Хаттаманы жедел ратификациялау.
Бұл құжат аймақ елдеріне ядролық державалардың ресми қауіпсіздік кепілдіктерін беруін көздейді. Яғни, Орталық Азия елдеріне қарсы ядролық қару қолданылмайтыны туралы халықаралық деңгейде міндеттеме қалыптасады.
Сарапшылар мұны аймақтық қауіпсіздік үшін тарихи қадамдардың бірі деп бағалайды.
Қазақстандағы уран банкі не үшін қажет?
Конференцияда Қазақстан аумағында орналасқан АЭХА-ның Төмен байытылған уран банкі де ерекше аталды.
Көпшілік бұл жобаның маңызын толық түсіне бермейді. Негізі оның мақсаты — мемлекеттердің атом энергетикасын дамыту үшін ядролық отынға қауіпсіз әрі бақылаудағы жолмен қол жеткізуіне мүмкіндік беру.
Яғни елдерге өз бетінше уран байыту инфрақұрылымын жасау қажеттілігі азаяды. Ал бұл ядролық технологиялардың әскери бағытқа кету қаупін төмендетеді.
Қазақстандағы банк осы тұрғыдан әлемдік сенім архитектурасының маңызды элементі ретінде қарастырылады.
Қазақстанның жаңа дипломатиялық рөлі
Соңғы жылдары Қазақстан өзін тек аймақтық ойыншы емес, жаһандық қауіпсіздік мәселелерінде пікір айта алатын мемлекет ретінде көрсетуге тырысып келеді.
Нью-Йорктегі қазіргі келіссөздер де осы бағыттағы маңызды кезеңдердің бірі болып отыр.
Әлемде сенім азайып жатқан уақытта Қазақстан дипломатия, келіссөз және ядролық қарусыздану тақырыбын қайтадан өзінің халықаралық брендіне айналдыруға ұмтылып жатыр.
