Бір ұшу — бірнеше жауап. Бір рейстің көмірқышқыл газы шығарындылары елге, калькуляторға және есептеу әдістемесіне қарай әртүрлі болуы мүмкін, деп хабарлайды DKNews.kz.
Жолаушы үшін бұл — түсініксіздік. Әуе компаниялары үшін — қосымша IT-жүйелер, есептілік, аудит және бірнеше талапты қатар орындауға кететін шығын.
Жолаушылардың жартысына жуығы шығарындыларды тексереді
IATA 2026 жылғы сәуірде зерттеу жүргізді. Нәтижесінде саяхатшылардың 48%-ы билет сатып аларда рейстің көміртек ізін тұрақты түрде тексеретіні анықталды.
Бұл көрсеткішке әсіресе іскерлік мақсатпен ұшатын жолаушылар назар аударады. CO₂ көлемі біртіндеп билет бағасы, ұшу уақыты және багаж секілді таңдау өлшеміне айналып келеді.
Көміртек ізі корпоративтік клиенттерге климаттық және ESG-есептілік үшін де қажет. Бірақ «менің рейсім қанша шығарындылар шығарды?» деген сұраққа әзірге бірыңғай жауап жоқ.
Әртүрлі жүйелер ұшақтың жүктемесін, қызмет көрсету класын, тасымалданатын жүкті, әуе кемесінің түрін және рейс ұзақтығын әрқалай есептейді.
Еуропада үш бөлек реттеу жүйесі қалыптасып келеді
Еуропалық одақ, Ұлыбритания және Швейцария жолаушыларға әуе сапарының шығарындылары туралы ақпарат беруді талап ететін ережелер енгізді. Мақсат түсінікті болғанымен, үш юрисдикцияда ортақ есептеу формуласы жоқ.
IATA әуе компанияларына бір рейсті бірнеше әдіспен есептеуге тура келеді деп қауіптенеді. Қауымдастық мұны нарықтың бөлшектенуі, әкімшілік жүктеменің өсуі және қосымша шығын деп бағалайды.
«Еуропалық одақ, Швейцария және Ұлыбритания жолаушыларға әуе сапары кезінде қанша көмірқышқыл газы бөлінетіні туралы ақпаратқа қол жеткізуге мүмкіндік беретін ережелер енгізді. Бұл бастамалардың мақсаты дұрыс болғанымен, CO₂ көлемін есептеудің бірыңғай тәсілі жоқ. Екінші жағынан, бұл билік органдары мен авиация саласына CO2 Connect секілді стандартталған тетік жөнінде келісуге мүмкіндік береді. Мұндай ынтымақтастық әлемдік реттеушілер үшін бірыңғай тәсілге жол ашуы мүмкін», — деді IATA-ның тұрақтылық бағдарламалары жөніндегі директор көмекшісі Майкл Шнайдер.
Шнайдер реттеушілерге авиация саласымен бірлесіп, ортақ механизм әзірлеуді ұсынады. IATA дайын негіз ретінде өзінің CO2 Connect калькуляторын алға тартып отыр.
CO2 Connect қалай жұмыс істейді
IATA жүйені 2022 жылы іске қосты. Қазір калькулятор 110 әуе компаниясының нақты пайдалану деректеріне сүйенеді.
Бұл тасымалдаушылар әуе кемелері жұмсаған отын көлемін тіркеп отырады. Есептеу кезінде ұшақтың түрі, рейс ұзақтығы, орындардың толуы, салон конфигурациясы және багаж бөліміндегі коммерциялық жүк ескеріледі.
Модель тұрақты авиациялық отын қолданылған кезде шығарындылардың қысқаруын да есептей алады. Алдымен жүйе бүкіл рейстің жалпы CO₂ көлемін анықтайды.
Содан кейін шығарындылар жолаушылар мен коммерциялық жүк арасында бөлінеді. Жолаушыларға тиесілі бөлік қызмет көрсету кластары бойынша есептеледі.
Бизнес-класс жолаушысына әдетте көбірек шығарындылар тиесілі болады. Оның креслосы салонда үлкен орын алатындықтан, ұшақ аз адам тасымалдайды.
Салонның жоғары жүктемесі, керісінше, бір жолаушыға шаққандағы көрсеткішті төмендетеді. Ұшақтағы жалпы отын шығыны көбірек адамға бөлінеді.
CO2 Connect тек екі әуежай арасындағы қашықтыққа емес, ұшу уақытына да сүйенеді. Бұл желді, бағытты және бір маршруттағы рейстер ұзақтығының айырмасын ескеруге мүмкіндік береді.
«Нақты деректер» килограмына дейінгі дәлдік емес
IATA CO2 Connect жүйесін қолжетімді калькуляторлардың ішіндегі ең дәл құрал деп атайды. Алайда бұл — өнімді әзірлеген және нарыққа ұсынып отырған салалық қауымдастықтың бағасы.
Әуе компанияларынан алынған бастапқы мәліметтер шартты «орташа ұшақ» моделінен дәлірек. Бірақ ұшақ көтерілгенге дейін болашақ рейстің нақты отын шығынын ешкім білмейді.
Жолаушылар саны, найзағайлы аймақты айналып өту, әуежай үстінде күту немесе қосымша маневр жасау рейстің соңғы көрсеткішін өзгерте алады. Сондықтан калькулятор нақты уақыттағы есептегіш емес, операциялық деректерге негізделген болжам жасайды.
Жүйе әуе компаниялары берген ұшақ түрлері бойынша отын шығынын, жүктемені, кестені және салон конфигурациясын қолданады. Ақпараттың бір бөлігі ай сайын, ал отын шығыны туралы мәліметтер негізінен жылына бір рет жаңартылады.
Тағы бір шектеу бар. CO2 Connect авиациялық керосин жанған кезде бөлінетін көмірқышқыл газын есептейді, бірақ отынды өндіру мен тасымалдаудан туындайтын шығарындыларды қамтымайды.
Калькулятор ұшудың көміртекке жатпайтын климаттық әсерлерін де есепке алмайды. Мысалы, ұшақтың конденсациялық іздері атмосфераға қосымша әсер етуі мүмкін.
Сондықтан көрсетілген CO₂ көлемін рейстің климатқа толық әсері деп қабылдауға болмайды. Бұл — әлдеқайда тар көрсеткіш.
IATA-ға бірыңғай стандарт не үшін қажет
IATA құрамына әлемдік әуе тасымалының шамамен 85%-ын орындайтын 370-тен астам әуе компаниясы кіреді. Олар үшін бірнеше ұлттық формуладан гөрі бір халықаралық стандарт тиімді.
Әуе компаниясы есептеу жүйесін сайтына, мобильді қосымшасына және брондау платформасына бір рет енгізе алады. Сол деректерді туристік агенттіктер, корпоративтік клиенттер және мемлекеттік органдар пайдаланады.
Әртүрлі әдістемелер беделге де қауіп төндіреді. Тасымалдаушының сайты рейске 200 килограмм CO₂ көрсетіп, ал еуропалық сервис 280 килограмм деп есептесе, жолаушы қай мәліметке сенерін білмейді.
Мұндай жағдай гринвошингке жол ашады. Компания жарнамада ең төменгі нәтиже көрсеткен калькуляторды таңдап, өзіне тиімді цифрды қолдануы мүмкін.
Бірыңғай формула осындай манипуляцияны азайтады. Бірақ оның әдістемесі ашық, тексерілетін және тәуелсіз аудитке қолжетімді болуы керек.
Бұл Қазақстанға қалай әсер етеді
Қазақстандық әуе компаниялары да бұл даудан тыс қалмайды. Air Astana — IATA мүшесі, ал Air Astana мен SCAT Еуропалық одаққа ұшуға рұқсат алған қазақстандық тасымалдаушылар қатарына кіреді.
Еуропа бағыттарына билет сатқан кезде олар тиісті нарықтардың талаптарын орындауға мәжбүр болады. Қазақстан дәл осындай таңбалау жүйесін енгізбесе де, шетелдік ережелер брондау платформаларына, корпоративтік есептілікке және халықаралық серіктестермен жұмысқа әсер етеді.
Еуропа мен Азия арасындағы транзитті дамытып отырған Қазақстан үшін стандарттардың үйлесімділігі бәсекелік факторға айналады. Есептеу формулалары көбейген сайын жаңа бағыттарды қосу және халықаралық клиенттермен жұмыс істеу қымбаттайды.
Бірақ Қазақстан авиация саласының өзі ұсынған әдістемені автоматты түрде қабылдамауы керек. Реттеуші ашық бастапқы деректерді, тәуелсіз тексеруді және тікелей CO₂ шығарындылары мен рейстің толық климаттық әсерінің нақты бөлінуін талап етуге тиіс.
Бұл дауда кімнің уәжі мықты
IATA бір рейске бірнеше үйлеспейтін көміртек бағасының берілуін орынды сынап отыр. Әрбір билет сатушы өзінің «ақиқатын» көрсетсе, жолаушы саналы таңдау жасай алмайды.
Алайда бірыңғай стандарт бақылауды толығымен авиация саласының өзіне бермеуі керек. Әуе компаниялары нақты дерекке мүдделі болғанымен, өздерінің климаттық ізі төмен көрінгенін де қалайды.
Тиімді модельге IATA, реттеушілер, ғалымдар және тәуелсіз аудиторлар бірге қатысуы қажет. Ортақ әдістеме қолданылған деректерді ашып, тұрақты жаңарып, есепке кірмеген климаттық әсерлерді нақты көрсетуге тиіс.
Әйтпесе ашықтық үшін басталған науқан кері нәтиже береді. Билет бағасының жанында CO₂ көрсеткіші пайда болады, бірақ жолаушы оған бәрібір сене алмайды.
