Тарихтың да сақтық көшірмесі болуы керек.
Оңтүстік Кореяда мұраны цифрландыру музей экрандарымен шектелмейді. 3D модельдер, жасанды интеллект пен цифрлық архивтер ескерткіштерді қалпына келтіру, зақымдануды бақылау және апаттарға дайындалу үшін қолданылады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Қазақстан үшін бұл жай ғана жаңа технология емес. Маңғыстаудың жартас мешіттері ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұралар тізіміне енгеннен кейін әр нысанның бастапқы жағдайын дәл тіркейтін бірыңғай цифрлық жүйе қажет болады.
Өткенді танытудың 45 тәсілі
Пусанда мұра саласындағы технологиялар бір алаңға жиналды.
ЮНЕСКО Бүкіләлемдік мұра комитетінің 48-сессиясы кезінде ашылған K-Heritage House көрмесінде 35 ұйым дайындаған 45 экспозиция мен интерактивті кеңістік ұсынылды.
Келушілер Чосон дәуіріндегі патшалық рәсімдердің цифрлық реконструкциясын, Чеджу жанартаулық аралының мультимедиалық тарихын және Бангучхон өзені бойындағы петроглифтерді көрді. Тарихи сәулет көлемді модельдер арқылы көрсетілді.
Бірақ басты дүние әсерлі экран емес еді.
Кореялық мамандар Heritage Building Information Modeling — HBIM технологиясын таныстырды. Бұл ғимараттың құрылымы, материалдары, жөндеу жұмыстары мен реставрациялық араласулар туралы мәліметтер жинақталған цифрлық модель.
Егер ғимарат зақымданса, реставратор әдемі сурет емес, әрбір элементтің техникалық тарихын алады.
«Егер ғимарат зақымданса, бұл деректерді оны сақтау және қалпына келтіру үшін пайдалануға болады».
Корея мұра қызметінің басшысы Хо Мин мұндай жүйені көрме аттракционы емес, елдің технологиялық артықшылығы деп санайды.
«K-Heritage House мұраны таныстырып қана қоймайды, Кореяның технологиялық қуатын да көрсетеді».
Өртке жанбайтын цифрлық көшірме
Архивтің шынайы құны апаттан кейін білінеді.
2025 жылы Солтүстік Кёнсан провинциясындағы алапат орман өрті мың жылдық Коунса ғибадатхана кешенінің бір бөлігін жойды. Бұған дейін сақталған цифрлық деректер жоғалған ғимаратты дәл қалпына келтірудің негізіне айналды.
Кореялық модель нысанды егжей-тегжейлі тіркеуден басталады.
Лазерлік сканерлеу оның геометриясын жазып алады. Фотограмметрия көптеген суреттен көлемді модель құрастырады, ал рентген мен компьютерлік томография жекелеген жәдігерлердің ішкі құрылымын материалға зақым келтірмей зерттеуге мүмкіндік береді.
Кейін бұл ақпарат сызбалармен, архивтік фотосуреттермен, бұрынғы жөндеу жұмыстары туралы мәліметтермен және ғылыми зерттеу нәтижелерімен біріктіріледі.
Осылайша ескерткіштің цифрлық паспорты жасалады.
«Жоба Кореяның озық консервация әдістері мен цифрлық архив қалыптастыру тәжірибесін пайдаланады», — деді Хо Мин.
Цифрлық модель түпнұсқаның орнын баспайды. Бірақ ескерткіштің бір бөлігін физикалық тұрғыда зерттеу мүмкін болмай қалған жағдайда реставраторға нақты ғылыми негіз береді.
Жасанды интеллект не үшін қажет
Жасанды интеллект кесенені немесе көне ғибадатхананы қалай қалпына келтіру керектігін өз бетінше шешпеуі керек.
Оның міндеті — адам қолмен өңдей алмайтын көлемдегі деректерді жылдам талдау. Алгоритмдер әр кезеңде жасалған сканерлеу нәтижелерін салыстырып, пішіндегі өзгерістерді, жаңа жарықтарды және қосымша зерттеуді қажет ететін аймақтарды анықтай алады.
Соңғы шешімді сәулетшілер, археологтер мен реставраторлар қабылдайды.
Екінші бағыт — материалдық емес мұра. Кореяда архивтік жазбалар арқылы өмірден өткен пансори шеберлерінің дауысын қалпына келтіру және интерактивті тарихи кейіпкерлер жасау тәжірибесі жүргізіліп жатыр.
Қазақстан үшін бұл қабырғаларды ғана емес, сол нысандарға қатысты білімді де сақтауға жол ашады. Оған шырақшылардың әңгімелері, әулиелер туралы аңыздар, зиярат бағыттары, музыка, салт-жоралар мен дәстүрлі құрылыс әдістері кіреді.
Бірақ мұнда нақты шекара болуы тиіс. Сакралды білімнің бәрін ашық цифрлық контентке айналдыруға болмайды.
Дәстүр сақтаушыларының келісімі, жергілікті қауымдастықтардың құқығы және архивке кіру деңгейлері түсірілім басталғанға дейін белгіленуі керек.
Маңғыстау: бес қасиетті орынды цифрлау
Бүкіләлемдік мұралар тізіміне Маңғыстаудағы бес сакралды кешен енді: Бекет ата, Шопан ата, Қараман ата, Шақпақ ата және Сұлтан епе.
Бұлар қарапайым өлшеу құралымен зерттей салатын жеке ғимараттар емес. Нысандар құрамына жартас ішіне қашалған бөлмелер, қорымдар, соқпақтар, бұлақтар, қасиетті ағаштар мен айналадағы шөлейт ландшафт кіреді.
Алғашқы қадам ретінде бес кешенді де толық цифрлық тіркеуден өткізуге болады.
3D сканерлеу жерасты бөлмелерінің геометриясы мен жартас беттерінің жағдайын көрсетеді. Қайталама түсірілімдер ылғалдың, температура ауытқуының, тау жыныстарының үгілуі мен зияратшылар ағынының әсерін анықтауға мүмкіндік береді.
Цифрлық архивке мешіттердің модельдері ғана кірмеуі керек. Зиярат бағыттарының карталары, қорымдар туралы деректер, жөндеу жұмыстарының тарихы мен шырақшылардың куәліктері де сақталуға тиіс.
Әйтпесе Қазақстан нысанның сыртқы қабатын сақтап, оның тірі мағынасын жоғалтып алуы мүмкін.
Таңбалы: зақымды ерте анықтау
Таңбалы петроглифтері үшін цифрлық түсірілім ерте ескерту жүйесіне айнала алады.
Жоғары дәлдіктегі модельдер тас бетінің жағдайын бір, үш немесе бес жылдан кейін салыстыруға мүмкіндік береді. Осылайша эрозияны, жарықтарды, адамдардың қол тигізуінен қалған іздерді және басқа өзгерістерді қарапайым тексеру кезінде байқалмай тұрып анықтауға болады.
Қазақстан үшін Бангучхон петроглифтеріне қатысты кореялық тәжірибе жақын.
Бұл нысан ондаған жыл бойы мерзімді су басудан зардап шекті. Оның тарихы цифрлық архивтің экологиялық мәселені шешпейтінін, бірақ қорғаныс әдісін таңдауға қажетті нақты дерек беретінін көрсетті.
Түркістан алғашқы қадамды жасап қойды
Қазақстан бұл жұмысты нөлден бастамайды.
Қожа Ахмет Ясауи кесенесінде нақты уақыт режиміндегі цифрлық мониторинг жүйесі жұмыс істейді. 100-ден астам инвазивті емес датчик ауа температурасы мен ылғалдылығын, қабырға бетінің температурасын, топырақ ылғалын және жерасты суының деңгейін өлшейді.
Жүйе инклинометрлерден, шағын метеостанциядан және жерасты сейсмометрінен де ақпарат алады.
Бұл — мықты база. Келесі қадам кесене датчиктерінің көрсеткіштерін толық 3D модельмен және реставрация тарихымен байланыстыру болуы мүмкін.
Сонда маман ылғалдың жай ғана өскенін емес, ғимараттың нақты қай бөлігі, қандай материалдар мен декор элементтері қауіпке ұшырағанын көреді.
Осылайша цифрлық егіз таныстырылымға арналған модельден ескерткішті басқарудың жұмыс құралына айналады.
Қазақстанға жай ғана файлдар жинағы қажет емес
Цифрландырудағы басты қателік — қымбат түсірілімге тапсырыс беріп, ауыр файлдарды мердігердің компьютерінде қалдыру.
Бірыңғай стандарт болмаса, мұндай модель тез ескіреді. Бірнеше жылдан кейін қажет бағдарлама, түсірілім әдістемесінің сипаттамасы немесе деректер құрылымын түсінетін маман табылмауы мүмкін.
Қазақстанға файлдардың форматына, түсірілім сапасына, сақтық көшірмеге және деректерді жаңарту мерзіміне ортақ талап қоятын ұлттық цифрлық мұра архиві қажет.
Онда екі деңгей болуы керек.
Біріншісі — кәсіби деңгей: дәл модельдер, техникалық қорытындылар, датчик деректері және нысанның жағдайы туралы жабық ақпарат. Екіншісі — қоғамдық деңгей: виртуалды экскурсиялар, білім беру материалдары және туристік контент.
Сакралды мәліметтер мен ескерткіштердің осал тұстары туралы ақпарат автоматты түрде жарияланбауы керек.
Қазақстан мен Кореяға ортақ үш пилоттық нысан
Практикалық ынтымақтастықты сипаты әртүрлі үш нысаннан бастауға болады: Маңғыстаудың жартас мешіттері, Таңбалы петроглифтері және Қожа Ахмет Ясауи кесенесі.
Маңғыстау сакралды ландшафт пен жерасты сәулетін зерттеу тәжірибесін береді. Таңбалы ашық аспан астындағы тас беттермен жұмыс істеуге, ал Түркістан монументалды ғимарат пен қолданыстағы датчиктер жүйесін біріктіруге мүмкіндік береді.
Корея жабдық, HBIM әдістемесі және мамандарды даярлау бағдарламасын ұсына алады. Қазақстан ұлттық стандарттарды бекітіп, деректерді сақтауды және нысандардағы тұрақты мамандар тобын қамтамасыз етуі керек.
Мұндай жобаны Кореяның мұра саласындағы ресми даму көмегі бағдарламасына енгізуге болады. Оның құндылығы сканерлерді бір рет сатып алуда емес, қазақстандық инженерлерге, реставраторлар мен архив мамандарына тәжірибе беруде жатыр.
Бірнеше жылдан кейін техниканы ауыстыруға тура келеді. Ал даярланған мамандар мен дұрыс құрылған архив елде қалады.
Кореяның тәжірибесі көрсеткендей, мұраны цифрландыру виртуалды экскурсиядан басталмайды. Ол өрттен, жер сілкінісінен немесе ондаған жылға созылған баяу бұзылудан кейін ескерткішті қалпына келтіруге елдегі дерек жете ме деген сұрақтан басталады.
Қазақстан бұл сұраққа апат болмай тұрып жауап бергені дұрыс.
