Алтайдағы Катанда ескерткіші жаңа дерек берді. Қазақстан мен Ресей археологтары бұрын белгісіз болған ғұрыптық қоршаулар тобын анықтады. Ғалымдар олардың ертеректе табылған нысандардан кейінірек салынуы және басқа түркі қауымына тиесілі болуы мүмкін екенін жоққа шығармайды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Жаңалық «Катанда-2026» халықаралық археологиялық экспедициясы кезінде Ресейдің Алтай Республикасындағы Усть-Көкса ауданында ашылды. Зерттеудің негізгі бөлігі Катанда-I археологиялық ескерткішінде жүргізілген.
Жаңа қоршаулар бұрынғы нысандардан бөлек орналасқан
Биыл археологтар бұрын зерттелген орындардан едәуір батысқа қарай орналасқан қос ғұрыптық қоршаулар тобын тапқан.
Мұндай шағын тас құрылымдарды көне түркілер қайтыс болған қауым мүшелерін еске алу үшін тұрғызған. Олардың ішінде адам жерленбеген, бұл орындарда марқұмды еске алуға байланысты ғұрыптар өткізілген.
Жаңа нысандардың орналасуы археологтардың назарын ерекше аударды. Енді зерттеушілер олардың былтыр табылған құрылыстармен бір кезеңге жататынын немесе кейін салынғанын анықтауы керек.
Былтырғы кешендер VI–VII ғасырларға жатқызылған
Катанда-I түркі дәуірінің ерте кезеңіне қатысты деректерді бұған дейін де берген.
2025 жылы ескерткіштің солтүстік-шығыс бөлігінен Бірінші Түрік қағанаты кезеңіне жататын жеке ғұрыптық қоршаулар қазылған.
Табылған материалдар радиокөміртектік мерзімдеумен салыстырылып, нысандар VI ғасырдың екінші жартысы мен VII ғасырдың бірінші жартысына жатқызылды. Зерттеушілер үшін бұл Катанда ескерткішін Алтай мен Орталық Азиядағы ерте түркі тарихымен байланыстыратын маңызды хронологиялық белгі.
Ғалымдар басқа түркі тобының ізін тапқан болуы мүмкін
Биылғы жаңалық Катанда-I ескерткішінің тарихын кеңірек қарауға мүмкіндік беруі ықтимал.
Экспедиция жетекшісі, тарих ғылымдарының докторы, Алтай мемлекеттік университетінің археология, этнография және музеология кафедрасының профессоры Николай Серегин жаңа қоршаулардың кейінгі кезеңге тиесілі болуы мүмкін екенін айтады.
«Биылғы далалық маусымда біз күтпеген жерден басқа ғұрыптық құрылыстар тобын — бұрын зерттелген нысандардан едәуір батысқа қарай орналасқан қос қоршауларды анықтадық. Олардың кейінгі кезеңге жатуы және басқа түркі тобы тарапынан салынуы мүмкін екенін жоққа шығармаймыз», — деді Николай Серегин.
Әзірге бұл — ғылыми болжам. Нақты жауапты радиокөміртектік талдау беруі тиіс.
Жылқы сүйегі мен ағаш қалдығы мерзімді анықтауға көмектеседі
Археологтарға жаңа нысандардың жасын анықтауға мүмкіндік беретін материалдар да табылған.
Қоршаулардың бірінің ортасынан ағаш бағананың қалдығы, ал екі нысанның арасынан жылқы сүйектері шыққан. Зерттеушілер бұл сүйектерді еске алу ғұрпымен байланыстырады.
«Осының бәрі радиокөміртектік талдау үшін үлгілер алуға мүмкіндік берді», — деді Серегин.
Зерттеу жаңа қоршаулардың Бірінші Түрік қағанаты дәуіріндегі бұрынғы нысандармен қатар салынғанын немесе Катанда кейінгі кезеңде де пайдаланылғанын көрсетуі мүмкін.
Қазақстандық археологтар халықаралық экспедицияға қатысты
Катанда-I ескерткішіндегі зерттеу халықаралық құрамда жүргізіліп отыр.
Ескерткіште екінші жыл қатарынан Алтай мемлекеттік университетінің «Үлкен Алтай» алтаистика және түркология ғылыми-білім беру орталығының халықаралық тобы жұмыс істейді. Биыл экспедицияға Қазақстан археологтары мен университеттің Тарих және халықаралық қатынастар институтының студенттері де қатысқан.
Мұндай ғұрыптық кешендердің құндылығы олардың жасымен ғана шектелмейді. Археологтар осы нысандар арқылы ежелгі түркілердің дүниетанымын, әлеуметтік құрылымын және халықтардың көші-қон үдерістерін зерттей алады.
Енді «Катанда-2026» экспедициясының басты сұрағына зертхана жауап береді. Егер жаңа қоршаулардың мерзімі кейінгі кезеңді көрсетсе, Катанда-I бір ғана уақытта емес, әр кезеңде әртүрлі түркі топтары пайдаланған ғұрыптық кеңістік болуы мүмкін.
