Келісімді нақты іске айналдырмақ. Қазақстандық ғалымдар CERN-де тағылымдамадан өтіп, әлемдегі ең ірі жоғары энергия физикасы орталықтарының біріндегі зерттеулерге қатысудың арнайы тетігіне ие болуы мүмкін, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл мәселе ҚР ғылым және жоғары білім министрінің міндетін атқарушы Саясат Нұрбек пен Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымының бас директоры Марк Томсонның кездесуінде талқыланды. Қазақстанның Ғылым және жоғары білім министрлігі хабарлағандай, тараптар CERN-мен қолданыстағы келісімге арнайы хаттама жобасын әзірлеу мәселесін қарастырды.
2018 жылғы келісім енді нақты тетікпен толықтырылмақ
Қазақстан мен CERN арасындағы ынтымақтастықтың ресми негізі 2018 жылғы 29 маусымда қаланды. Сол кезде Қазақстан Үкіметі мен Еуропалық ядролық зерттеулер ұйымы халықаралық ғылыми-техникалық ынтымақтастық туралы келісімге қол қойды.
Құжат қазақстандық ғалымдар, инженерлер, студенттер мен техникалық мамандардың CERN жобаларына ұзақ мерзімді қатысуына негіз қалады. Келісімге сол кездегі Қазақстанның энергетика министрі Қанат Бозымбаев пен CERN бас директоры Фабиола Джанотти қол қойған.
Енді Астана мен CERN ынтымақтастықтың келесі деңгейіне өтуге ниетті. Келісімге хаттама жобасы әзірленді, ол қазақстандық зерттеушілердің CERN ғылыми эксперименттері мен зерттеу бағдарламаларына тікелей қатысуының практикалық механизмін құруға бағытталған.
Бұл қазіргі келіссөздерді қарапайым ынтымақтастық туралы меморандумнан ерекшелендіреді: ғалымның өтінім беруден бастап халықаралық зерттеу ортасында нақты жұмыс істеуіне дейінгі жолды айқындайтын тетік талқыланып отыр.
CERN «Ғылыми тағылымдамалар» бағдарламасымен байланыстырылмақ
Қазақстандықтардың CERN-дегі жұмысы Халықаралық бағдарламалар орталығы жүзеге асыратын «Ғылыми тағылымдамалар» мемлекеттік бағдарламасымен байланыстырылуы мүмкін.
2026 жылы осы бағдарлама аясында 250 стипендия қарастырылған. Құжат қабылдау 16 наурыздан 30 қазанға дейін жалғасады, ал конкурстық іріктеу 31 желтоқсанға дейін өтеді. Мемлекет тағылымдама мен академиялық оқуға, әуе билеттеріне, медициналық сақтандыруға, визалық алымдарға және оқу материалдарына жұмсалатын шығындарды өтейді, сондай-ақ ай сайынғы стипендия төлейді. Толық шарттар Ғылым және жоғары білім министрлігінің ресми материалында жарияланған.
Егер CERN-мен жаңа тетік түпкілікті бекітілсе, бағдарлама жоғары энергия физикасы және онымен байланысты инженерлік бағыттардағы мамандар үшін жаңа ірі халықаралық алаңға ие болады.
Алайда хаттама әзірге жоба күйінде. Министрлік оны қол қою немесе күшіне енгізу туралы хабарлаған жоқ. Сондықтан жаңа тәртіп қазірдің өзінде жұмыс істеп тұр деуге әлі ерте.
Нұрбек CERN-ді бейбіт атомға кадр даярлаумен байланыстырды
Кездесуде инженерлік кадрлар мен Қазақстанның атом саласын дамыту мәселесіне жеке назар аударылды.
Саясат Нұрбек CERN-мен ынтымақтастықты елдің ғылым жүйесін жаңғырту, халықаралық тағылымдамалар және жоғары технологиялық салаларға маман даярлау процесімен байланыстырды.
«Мемлекет басшысы Қазақстанның атом саласын дамыту перспективаларын ескере отырып, бейбіт атом саласында отандық инженерлік-техникалық кадрларды даярлау міндетін қойып отыр. Бүгінде еліміздің ғылыми экожүйесін терең трансформациялау бойынша жұмыстар жүргізілуде. Зерттеу нәтижелерін практикалық қолдануға және экономикаға енгізуге бағытталған ғылымды басқарудың жаңа моделі жүзеге асырылып жатыр. Біз отандық университеттерді де жаңғыртып, жоғары білім саласындағы халықаралық ынтымақтастықты кеңейтіп келеміз. Қазіргі уақытта әлемнің 40 жетекші университетімен әріптестік орнатылып, 33 шетелдік жоғары оқу орнының филиалы ашылды. Қазақстандық ғалымдар әлемнің ірі ғылыми орталықтарында тағылымдамадан өтуге мүмкіндік алып отыр, ал отандық ғылым Еуропалық одақтың Horizon Europe зерттеу және инновациялар жөніндегі рамалық бағдарламасы арқылы жаһандық зерттеу кеңістігіне интеграциялануда. Осы тұрғыдан алғанда CERN-мен ынтымақтастық біз үшін ерекше маңызға ие», — деді Саясат Нұрбек.
Министрлік мәліметінше, тараптар фундаменталды ғылым, жоғары энергия физикасы және жоғары білікті ғылыми әрі инженерлік-техникалық кадрлар даярлау мәселелерін де талқылады.
Қазақстан CERN мүшесі емес, бірақ ынтымақтастық туралы келісімі бар
Қазақстан қазір CERN-ге мүше мемлекеттердің қатарына кірмейді, алайда ұйыммен халықаралық ынтымақтастық туралы келісімі бар елдердің бірі.
CERN-нің ресми парақшасында Қазақстан АҚШ, Канада, Қытай, Жапония, Оңтүстік Корея және басқа мемлекеттермен бірге ұйымға мүше емес, бірақ ынтымақтастық орнатқан елдер қатарында көрсетілген.
Бұл толық мүшеліксіз-ақ ғылыми жобаларға қатысуға мүмкіндік береді. Алайда жекелеген эксперименттерге нақты қатысу шарттары арнайы келісімдер мен жұмыс механизмдеріне байланысты.
Сондықтан жаңа хаттама жобасының практикалық маңызы жоғары: ол 2018 жылғы базалық келісімде жалпы деңгейде бекітілген мүмкіндіктерді нақтылауы тиіс.
CERN төрт жылдық ірі жаңғырту кезеңіне кірді
Қазақстан мен CERN арасындағы келіссөздер ұйымның өзі үшін де ерекше кезеңде өтіп отыр.
2026 жылғы 14 маусымда Үлкен адрон коллайдері ауқымды жаңғырту алдында соңғы бөлшектер соқтығысуын өткізді. Енді үдеткіш пен негізгі эксперименттер шамамен төрт жылға созылатын жаңарту кезеңіне өтеді. Одан кейін High-Luminosity LHC кезеңі басталуы тиіс. Бұл туралы CERN ресми түрде хабарлады.
Үлкен адрон коллайдері — ұзындығы 27 шақырым болатын асқынөткізгіш магниттер сақинасы. Онда ATLAS, CMS, ALICE және LHCb секілді ірі халықаралық эксперименттер жүргізіледі.
Марк Томсон CERN-ді 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап басқарады. Оның бес жылдық өкілеттік мерзімі ұйымның қазіргі LHC бағдарламасынан үдеткіш кешенінің келесі даму кезеңіне өтуімен тұспа-тұс келіп отыр.
Қазақстан үшін бұл ынтымақтастықты тереңдету Еуропаның басты ғылыми орталықтарының бірі технологиялық жаңғыруға кіріскен кезеңде талқыланып жатқанын білдіреді.
Тағылымдамадан нақты экспериментке дейінгі жол басты сынақ болады
Қазақстандық зерттеушілер мен университеттер CERN-мен бұған дейін де жұмыс істеген. Тағылымдамалар, жазғы мектептер, магистранттарды даярлау және жас мамандардың жоғары энергия физикасы саласындағы зерттеулерге қатысу мүмкіндіктері талқыланған.
Бұған дейін біз Қазақстан мен CERN арасындағы ынтымақтастық туралы жазған едік, оның ішінде студенттер мен жас ғалымдардың практикадан өтуі, магистрлік жұмыстар орындауы және еуропалық ғылыми орталықтың бағдарламаларына қатысу мүмкіндіктері қарастырылған.
Қазіргі кезеңнің басты айырмашылығы — бұл мүмкіндікті жүйелі ету талпынысы. Жекелеген келісімдердің орнына CERN-ді қолданыстағы мемлекеттік ғылыми тағылымдамалар бағдарламасымен байланыстырып, қатысудың арнайы құқықтық механизмін құру ұсынылып отыр.
Келесі негізгі кезең Нұрбек пен Томсонның кездесуі емес, Хаттаманың рәсімделуі және қазақстандық ғалымдардың CERN зерттеу бағдарламаларына нақты қандай шарттармен қатыса алатынының жариялануы болмақ.
