Авиациядағы өтпелі кезең баяу жүріп жатыр. Әлемдік әуе компаниялары 2050 жылға қарай көміртек шығарындыларын таза нөлдік деңгейге жеткізуді көздейді, бірақ негізгі кедергі енді ниетте емес — жаңа отынның қолжетімділігі, инфрақұрылым, инвестиция және ортақ ережелерде, деп хабарлайды DKNews.kz.
Осы мәселелер Халықаралық әуе көлігі қауымдастығының төртінші World Sustainability Symposium форумының негізгі күн тәртібіне айналады. Іс-шара 2026 жылғы 13–14 қазанда Брюссельде өтеді.
IATA құрамына 370-тен астам әуе компаниясы кіреді, олардың үлесіне әлемдік әуе тасымалының шамамен 85%-ы тиесілі.
IATA: мәселе амбицияда емес, өзгерістердің жылдамдығында
Брюссельде әуе компаниялары, отын өндірушілер, инвесторлар, технологиялық компаниялар, реттеушілер және үкімет өкілдері бас қосады.
Негізгі сұрақ — авиацияны декарбонизациялау жөніндегі уәделерді нақты жұмыс істейтін экономикалық модельге қалай айналдыру керек.
«Бүгінде мәселе амбицияның жоқтығында емес, бір-біріне тәуелді шешімдерді әзірлеу және кең көлемде енгізу жылдамдығында», — деді IATA-ның тұрақты даму жөніндегі аға вице-президенті және бас экономисі Мари Оуэнс Томсен.
IATA
Оның айтуынша, әуе компаниялары энергетикалық өтпелі кезеңді жалғыз жүзеге асыра алмайды. Бұл үшін жаңартылатын энергия өндірісін ұлғайту, жаңа инфрақұрылым салу, технологияларды дамыту, инвестиция тарту және бүкіл жүйені ескеретін саясат қажет.
SAF Брюссельдегі үш негізгі тақырыптың біріне айналады
Форумның бірінші ірі бағыты қазірдің өзінде қолдануға болатын шешімдерді кең көлемде енгізуге арналмақ.
Назарда — Sustainable Aviation Fuel, яғни тұрақты авиациялық отын (SAF). Оның ішінде HEFA технологиясы бойынша өндірілетін SAF, төмен көміртекті авиациялық отындар және қолданыстағы мұнай өңдеу қуаттарында бірлесіп өңдеу тәсілдері қарастырылады.
Екінші бағыт — SAF пен көміртек бірліктерінің жаһандық, ашық және бәсекелі нарығын қалыптастыру.
Үшінші блок жаңа технологияларға, авиацияның CO₂-ден бөлек әсерлеріне және әуе кемесінің бүкіл өмірлік циклі кезіндегі экологиялық жүктемені азайтуға арналған.
Қазақстан үшін бұл тақырып халықаралық пікірталас шеңберінен шығып үлгерді.
Қазақстанға 2030 жылға қарай шамамен 70 мың тонна SAF қажет болуы мүмкін
Қазақстанның авиациялық әкімшілігі 2030 жылға қарай елдегі тұрақты авиациялық отынға деген ықтимал жылдық сұранысты шамамен 70 мың тонна деп бағалайды.
Зерттеулер Қазақстан үшін экономикалық жағынан перспективалы технологиялардың бірі Alcohol-to-Jet болуы мүмкін екенін көрсетті. Бұл тәсілде авиациялық отын биоэтанол негізінде өндіріледі.
Қазақстанда мұндай өндіріс үшін ауыл шаруашылығы шикізаты бар.
Бірақ SAF-ты кең көлемде енгізу үшін алдымен базалық технологиялық міндетті шешу қажет — авиациялық отынның Jet A-1 стандартына көшу.
SAF Jet A-1 отынымен араластырылып пайдаланылады. Сондықтан Jet A-1 стандартына көшпей, толыққанды ішкі SAF нарығын қалыптастыру қиын.
Қазақстанда алғашқы SAF зауыты дайындалып жатыр
IATA көтеріп отырған жаһандық мәселе Қазақстандағы нақты өнеркәсіптік жобалармен тұспа-тұс келіп отыр.
Қостанай облысында «ҚазМұнайГаз», KazFoodProducts және америкалық KBR тұрақты авиациялық отын зауытының базалық жобалау жұмыстары бойынша келісімге келген.
Негізгі шикізат ретінде биоэтанол қарастырылып отыр. Оны Alcohol-to-Jet технологиясы арқылы авиациялық керосинге айналдыру жоспарланған.
Тағы бір жоба азиялық инвесторлармен талқылануда. Онда SAF өндіру үшін майлы дақылдардан алынатын өнеркәсіптік шикізатты пайдалану көзделеді.
Яғни Қазақстан үшін сұрақ енді SAF керек пе деген деңгейде емес. Негізгі мәселе — қай технология бірінші болып өнеркәсіптік өндіріске шығады және оның бағасы қандай болады.
Қазақстан авиаотын өндірісін 1,7 млн тоннаға жеткізуді көздейді
SAF-қа көшу авиациялық отын нарығын жалпы жаңғырту аясында жүріп жатыр.
Энергетика министрлігі 2026–2032 жылдары отандық зауыттарда авиаотын өндірісін 1,7 млн тоннаға дейін арттыру жоспарын жариялаған.
Сонымен қатар қазақстандық мұнай өңдеу зауыттарының Jet A-1 өндірісіне көшу мүмкіндігі қарастырылып жатыр.
Бұл тек экологиялық есеп үшін қажет өзгеріс емес.
Қазақстан халықаралық авиациялық хаб рөлін күшейткісі келсе, заманауи авиаотынның болуы транзиттік рейстерге, әуе компанияларын жанармаймен қамтамасыз етуге, қызмет көрсету құнына және әуежайлардың бәсекеге қабілеттілігіне тікелей әсер етеді.
Қазақстан халықаралық шығарындыларды бақылау жүйесіне кірген
Климаттық талаптар қазақстандық әуе тасымалдаушылары үшін алыс болашақтағы мәселе емес.
Қазақстан 2019 жылдан бастап халықаралық рейстердің CO₂ шығарындыларын бақылау және есепке алу жөніндегі CORSIA талаптарын енгізіп келеді.
Air Astana, SCAT Airlines және Vietjet Qazaqstan шығарындылар жөніндегі деректерді ұсынады, ал Қазақстанның авиациялық әкімшілігі жүйенің қолданылуын үйлестіреді.
Сонымен бірге Қазақстан ТМД елдері арасында ИКАО-ның ACT-SAF бағдарламасына алғаш қосылған мемлекет болды. Бағдарлама оқыту, тәжірибе алмасу, техникалық көмек және тұрақты авиациялық отын жобаларын қолдауды көздейді.
Басты сұрақ — жасыл өтпелі кезеңнің құнын кім төлейді?
Ең күрделі мәселе дәл осы жерде басталады.
SAF өндірісін бірнеше есе арттыру үшін өндірушілерге тұрақты сұраныс, әуе компанияларына қолжетімді баға, инвесторларға түсінікті табыстылық, ал мемлекеттерге тиімді ынталандыру тетіктері қажет.
IATA бір-бірімен үйлеспейтін саясат декарбонизацияны баяулатып қана қоймай, авиацияның бәсекеге қабілеттілігіне де қысым түсіруі мүмкін деп есептейді.
«Табыс жаңартылатын энергия өндірісін ұлғайтуға, жаңа инфрақұрылым құруға, жаңа технологияларды дамытуға және инвестицияларды қолдауға байланысты», — деді Мари Оуэнс Томсен.
Сол себепті WSS аясында отын өндірісімен қатар инвестициялық тәуекелдер, көміртек нарықтары және жаһандық деңгейде жұмыс істейтін ортақ ережелер талқыланады.
Брюссельде екі ірі авиациялық форум қатар өтеді
Биыл IATA алғаш рет екі ірі салалық алаңды бір аптаға біріктіреді.
World Sustainability Symposium 13–14 қазанда өтсе, 15 қазанда сол жерде Wings of Change Europe ұйымдастырылады.
Нәтижесінде бір апта ішінде авиацияны декарбонизациялау, Еуропаның авиациялық бәсекеге қабілеттілігі, байланыс және экономикалық өсім мәселелері қатар талқыланады.
Форумға LATAM Airlines Group басшысы Роберто Альво, Еурокомиссия, Еуропарламент, Халықаралық энергетикалық агенттік, Дүниежүзілік банк, Airbus, IAG, Schiphol Airport және биоотын өндірушілерінің өкілдері қатысады.
Қазақстан үшін жаңа экспорттық мүмкіндік пайда болуы мүмкін
Қазақстанның бұл жаһандық күн тәртібімен байланысы барған сайын нақты сипат алып келеді.
Елде ауыл шаруашылығы шикізаты, энергетикалық инфрақұрылым және өсіп келе жатқан авиациялық нарық бар. Ал әлемдік авиация SAF ұсынысын бірнеше есе арттырудың жолын іздеп отыр.
Бұған дейін біз Қазақстанда тұрақты авиациялық отын өндіретін алғашқы зауыттың дайындалып жатқаны туралы жазған едік. Жоба Alcohol-to-Jet технологиясын және отандық шикізатты пайдалануды көздейді.
Сондай-ақ біз IATA-ның әлемдегі SAF өндірісінің өсу қарқыны жеткіліксіз екені туралы ескертуін жазған едік.
Сондықтан Брюссельдегі қазан форумы Қазақстан үшін де маңызды. Әлемдік авиация төмен көміртекті отынның жеткілікті көлемін қайдан алады деген сұраққа жауап іздеп жатқанда, Қазақстан сол отынды өндіруші елдердің қатарына кіруге талпынып отыр.
