Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов банктерге лицензиясы бар криптопровайдердің бүкіл жұмысын тоқтатпай, шектеуді нақты тәуекелге қарай қолдануды ұсынды. 15 қыркүйекте Астанада өткен Үкімет отырысында ол банктердің шамадан тыс шектеулерін цифрлық активтердің реттелетін нарығын дамытуға кедергі келтіретін мәселелердің бірі деп атады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Ұлттық банктің ұстанымынша, операциялар, өтімділік пен капитал ел ішінде шоғырлануы керек. Бұған қол жеткізу үшін қаржылық мониторинг талаптарын біріздендіру, бәсекеге қабілетті салықтық жағдай жасау және нақты жобаларды цифрлық құралдар арқылы қаржыландыру ұсынылып отыр.
Бір клиенттің тәуекелі бүкіл провайдердің жұмысын тоқтатпауы керек
Сүлейменов банктік оверкомплаенске — клиенттер мен операцияларды тексеру кезінде шектеулерді шамадан тыс қолдануға назар аударды. Провайдердің барлық шотын бұғаттау операциялары күмән туғызбаған клиенттерге де әсер етуі мүмкін.
«Жеке клиенттің немесе операцияның тәуекелі лицензияланған провайдердің барлық шоттарын бұғаттауға әкелмеуі керек. Шектеулер тек нақты тәуекелге қатысты қолданылуға тиіс», — деді Ұлттық банк төрағасы Тимур Сүлейменов.
Банктер тәуекелді дәлірек бағалауы үшін оларға Ұлттық криптоаналитика орталығының құралдарын пайдалану мүмкіндігін беру ұсынылады. Қаржылық мониторинг агенттігі мен Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі Ұлттық банкпен бірге тәуекелге бағдарланған қаржылық мониторингтің нақты әрі бірыңғай қағидаларын белгілеуге тиіс.
Ұлттық криптоаналитика орталығы қадағалауға арналған SupTech платформасы негізінде құрылып жатыр. Ол операциялардың дәстүрлі ақшаға және криптовалютаға қатысты бөліктерін, клиенттерді, әмияндар мен транзакцияларды талдайды.
Орталық Ұлттық банктің Антифрод-орталығымен біріктіріледі. Тексеру құралдары банктерге, құқық қорғау органдарына және лицензияланған провайдерлерге қолжетімді болады.
Үш криптоайырбастау операторының айналымы 2 млрд теңгеге жетті
Сүлейменовтің мәліметінше, Қазақстанда қамтамасыз етілмеген цифрлық активтерді айырбастайтын үш лицензияланған оператор жұмыс істейді. Алғашқы екі айдағы айналымы шамамен 2 млрд теңгені құраған. Тағы бес компания лицензиялау рәсімінен өтіп жатыр.
Ұлттық банк Қазақстан қор биржасына — KASE-ге цифрлық қаржы активтері платформасының және цифрлық активтер сауда платформасының операторы мәртебесін берді.
KASE цифрлық платформасында биткоин фьючерсіне арналған ETF бойынша 20,5 млрд теңгеге 34 мың операция жасалған. Үш криптоактивке арналған жаңа ETF бойынша 1 млрд теңгеге 650 операция орындалған. ETF — инвесторға белгілі бір активке немесе инвестициялық стратегияға қатысуға мүмкіндік беретін биржалық қор.
Орталық депозитарий актив ұстаушылардың бірыңғай тізілімін жүргізіп, оларды сақтауға арналған ұлттық кастодиандық инфрақұрылымды қалыптастырып жатыр. Операцияларға қызмет көрсетуге банктік емес төлем провайдерлері де қосылуда. Ұлттық банк төрағасының айтуынша, криптокарта, крипто-QR және криптоэквайринг жұмыс істеп тұр.
Жалпыұлттық реттеу моделі 1 мамырдан бері қолданылады
Қазақстан реттелетін нарықты 2022 жылы қалыптастыра бастады. Сол кезде «Астана» халықаралық қаржы орталығының криптобиржалары мен банктердің өзара жұмыс істеу тетігі іске қосылып, криптовалюта мен дәстүрлі ақша арасындағы алғашқы реттелетін айырбастау арнасы пайда болды.
2023 жылы «Қазақстан Республикасындағы цифрлық активтер туралы» заң қабылданды. 2025 жылдың қорытындысында АХҚО провайдерлері операцияларының көлемі 10,6 млрд АҚШ долларына, ал клиенттер саны шамамен 215 мың адамға жетті. Алайда бұл режим бүкіл ішкі нарықты қамтыған жоқ.
2025 жылғы шілдеде Ұлттық банк жаңа өнімдер мен бизнес-модельдерді сынау үшін «реттеуші сынақ алаңын» құрды. Қазір онда 14 бағыт бойынша 34 жоба іске асырылып жатыр. Олардың арасында стейблкоиндер, токендеу, криптобиржалар, кастодиандық және криптофиаттық сервистер бар.
Биыл банктер туралы жаңа заңнама аясында цифрлық активтер саласына өзгерістер енгізілді. Цифрлық қаржы активтерін шығару, сақтау және иелерінің құқықтарын есепке алу талаптары белгіленді. Бұл санатқа стейблкоиндер, токенделген нақты активтер мен қаржы құралдары кірді. Қамтамасыз етілмеген цифрлық активтердің, яғни криптовалюталардың заңды айналым шеңбері де айқындалды.
Активтерді токендеу платформаларының операторлары, криптобиржалар және криптоайырбастау операторлары үшін құқықтық негіз құрылды. Ұлттық банктің бағалауынша, 2026 жылғы 1 мамырдан бастап Орталық Азиядағы осы бағыттарды қамтитын алғашқы жалпыұлттық реттеу моделі жұмыс істейді.
Жеке тұлғаларға 2026–2028 жылдарға арналған салықтық шара көзделген
Саланы дамытудың келесі кезеңі Президенттің 2026 жылғы 7 шілдедегі №1347 Жарлығымен байланысты. Сүлейменов оның негізгі міндеттері ретінде операцияларды елдің реттелетін жүйесіне көшіруді, экономиканы токендеуді, жаңа есеп айырысу құралдарын енгізуді, инвесторлардың құқықтарын қорғауды және заңсыз айналым мен капиталды әкетуге қарсы іс-қимылды атады.
Практикалық шаралардың бірі — арнайы салық режимін құру. Оның ішінде 2026–2028 жылдары қазақстандық провайдерлер арқылы жасалған операциялар бойынша жеке тұлғалардың кірісін жеке табыс салығынан босату көзделген.
Сүлейменов мұны Жарлықты іске асыру шарасы ретінде таныстырды. Ол жергілікті провайдерлер арқылы жүргізілетін операцияларға арналған.
Ұлттық банк дәстүрлі қаржы нарығы мен цифрлық активтер нарығына бірыңғай салықтық тәсіл қажет деп санайды. Реттеуші мұны операциялар мен капиталды реттелетін ортаға қайтарумен және халықаралық қатысушыларды тартумен байланыстырады.
Стейблкоиндерді төлемдер мен аударымдарға қолдану жоспарланып отыр
Лицензияланған провайдерлердің қызмет аясын кеңейту көзделген. Нарықта цифрлық активтерді шығаратын, сататын, айырбастайтын, сақтайтын және есеп айырысуды жүргізетін толық циклді компаниялар пайда болуға тиіс. Бұл операцияларға банктер, брокерлер және басқа қаржы ұйымдары тартылады.
Қазақстанда шығарылған стейблкоиндерді тауарлар мен қызметтерге ақы төлеуге, экспорттық-импорттық операцияларға және трансшекаралық аударымдарға пайдалану жоспарланған. Ұлттық банк мұндай құралдар есеп айырысуды жеделдетіп, бизнестің шығынын азайтады деп күтеді.
Тағы бір бағыт — орталықтандырылмаған қаржыны, яғни DeFi бизнес-модельдерін зерттеу. Реттеуші олардың жылдамдығы мен смарт-механизмдерін жаңа бағдарламаланатын қаржы сервистерінде қолдану мүмкіндігін талдамақ.
Цифрлық майнинг үшін жалпы энергия жүйесіне қосымша жүктеме түсірмейтін, пайдаланылмай тұрған, автономды және жаңартылатын энергия көздерін қолдану ұсынылады.
Ұлттық банк жанынан Цифрлық активтер және төлем жүйелері комитетін құру да көзделген. Ол саясат әзірлеуді, лицензиялауды, қадағалауды, талдауды және инновациялық жобаларды сүйемелдеуді біріктіреді.
Alatau City-де екі жобаны токендеу жоспарланған
Алатау қаласы үшін Tokenization by Default тұжырымдамасы әзірленіп жатыр. Цифрлық құралдар қалалық инфрақұрылым мен инвестициялық жобаларды қаржыландыруға пайдаланылмақ.
2026 жылдың соңына дейін Iconic Tower кешенін 50 млн АҚШ долларына дейінгі сомаға токендеуді іске қосу жоспарланған. Екінші жоба — 10 млн АҚШ долларына дейінгі Birlik логистикалық орталығы. Екеуі де KASE инфрақұрылымы арқылы жүзеге асырылуға тиіс.
Токендеу активке немесе қаржы құралына байланысты құқықтарды цифрлық нысанда рәсімдеуді білдіреді. Жобалар үшін бұл капитал тартудың қосымша тәсілі болса, инвестордың қатысу шарттары нақты шығарылымға байланысты болады.
Сүлейменов нақты экономикалық нәтиже үшін сапалы активтер мен ірі шығарылымдар қажет деп санайды. Ұсынылатын тізімге мемлекеттік бағалы қағаздар, мемлекеттік борыш құралдары, корпоративтік облигациялар, жылжымайтын мүлік, инфрақұрылымдық жобалар және кен орындары кіруге тиіс.
Ол Қаржы министрлігіне, «Самұрық-Қазына» мен «Бәйтерекке», KASE және Орталық депозитарийге алғашқы ірі шығарылымдарды дайындауды ұсынды.
«Тек осы жағдайда токендеу капитал тартудың жаңа арнасына айналады», — деді Тимур Сүлейменов.
Binance Қазақстанда есеп айырысу хабын құруы мүмкін
Binance компаниясының өңірлік қаржы-есеп айырысу хабы пысықталып жатыр. Жоба Қазақстанда заңды тұлға құруды және бірінші санаттағы төлем ұйымының лицензиясын алуды көздейді.
Хаб ТМД, Шығыс Еуропа және Азия елдеріндегі клиенттерге қызмет көрсете алады. Сүлейменов бұл жобаны жалпыұлттық режимнің, АХҚО мен Alatau City мүмкіндіктерін біріктіретін бастама ретінде таныстырды.
Үш режимнің жұмысын үйлестіру үшін Ұлттық банк, Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі, АХҚО мен Alatau City арасында Бас келісім жасасуды жеделдету ұсынылады. Ол бірлескен жобаларды іске асыруды, ақпарат алмасуды, цифрлық активтер мен провайдерлерді өзара тануды және қадағалауды үйлестіруді қамтуға тиіс.
Ұлттық банк операциялар мен капиталды ел ішінде ұстауды көздейді
Сүлейменов келтірген бағалау бойынша, әлемдік цифрлық активтер нарығында шамамен 750 млн пайдаланушы бар, ал нарықтың капиталдануы 2,3 трлн АҚШ долларына жеткен. 2025 жылы стейблкоиндер айналымы 50 трлн АҚШ долларын құраған. Токенделген активтер нарығы соңғы үш жылда 12 есе өскен.
Ұлттық банк төрағасы әлемдегі үш үрдісті атады: лицензиялау мен қадағалауға көшу, цифрлық активтерді банктермен және төлем инфрақұрылымымен біріктіру, сондай-ақ оларды трансшекаралық есеп айырысуда, активтерді сақтауда және токендеуде қолдану.
Президент Жарлығын іске асыру үшін Ұлттық банк мемлекеттік органдармен бірге Бірлескен іс-қимыл жоспарын әзірледі. Онда шаралар, жауапты орындаушылар мен мерзімдер белгіленген. Реттеуші жоспар нарық көлемі мен өтімділігін арттырып, халықаралық қатысушыларды тартуға, нақты секторды қаржыландыруды кеңейтуге және қазақстандық активтердің ішкі әрі халықаралық нарықтарға шығуына көмектеседі деп күтеді.
Ұлттық банктің ұстанымынша, нәтижеге жету үшін салықтық жағдайды реттеу, банктік шектеулерді нақты тәуекелге қарай қолдану, цифрлық активтердің ірі шығарылымдарын дайындау және реттеушілердің жұмысын үйлестіру қажет.
Кәсіби қатысушылардың осы инфрақұрылымға қалай қосылып жатқаны туралы Halyk Finance компаниясының KASE цифрлық қаржы активтері платформасына шығуы жөніндегі материалымызда баяндадық.
