Каспий теңізі 25 жылда 16 мың шаршы шақырымнан астам аумағынан айырылды. Қазақстан Президенті Қасым-Жомарт Тоқаев Түрікменстанның Аваза қаласында өткен алғашқы Каспий экология саммитінде теңіздің тартылуы аймақ экономикасына, табиғатына және миллиондаған адамның болашағына қауіп төндіріп отырғанын мәлімдеді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Мемлекет басшысы 9 қазандағы саммитте Каспийді сақтап қалу үшін мемлекеттердің бірлескен әрі шұғыл әрекеті қажет екенін айтты. Президенттің пікірінше, мәселе тек экологиямен шектелмейді: теңіздің тартылуы кеме қатынасына, порттарға, энергетикаға және балық шаруашылығына тікелей әсер етеді.
Каспий 25 жылда қанша аумағынан айырылды?
Қасым-Жомарт Тоқаев алғашқы Каспий экология саммитін ұйымдастыру бастамасын көтерген Түрікменстан Президенті Сердар Бердімұхамедовке алғыс білдірді.
Президент Каспийдің Еуразия үшін стратегиялық маңызын атап өтіп, теңіздегі өзгерістердің ауқымына назар аударды.
«Каспий – бірегей табиғи қазына, миллиондаған адамның тіршілік көзі, күллі Еуразия құрлығындағы негізгі көлік және энергетика торабы. Сондықтан теңіз экожүйесін сақтауға, ең алдымен, біздің мемлекеттеріміз мүдделі болуы керек. Осы орайда, мұны тек экологиялық дағдарыс емес, салдары өте қауіпті экономикалық ахуал деп бағалаған Иран Президенті Масуд Пезешкиан мырзаның пікірін құптаймын. Егер қазір жедел әрі батыл шаралар қабылданбаса, экологиялық жағдай күрт нашарлауы ықтимал. Бұл Каспий маңында орналасқан елдердің халқына ғана емес, әлемдік қоғамдастыққа да зардабын тигізеді. 2000 жылдан 2025 жылға дейін тартылған теңіз аумағы 16 мың шаршы шақырымнан асты. Жекелеген учаскелерде су жағадан ондаған шақырымға дейін алыстап кеткен. Каспийге келіп құятын өзен суының азаюы, климаттың жылынуы, антропогендік жүктеменің артуы нәзік табиғи жүйе мен теңіздің биоалуантүрлілігіне өте жағымсыз әсер етіп, орасан нұқсан келтіреді. Каспий итбалықтарының ахуалы қатты алаңдатады. Соңғы ғасырда олардың саны 1 миллионнан 270 мыңға дейін азайды», – деді Мемлекет басшысы.
Бұл деректер теңіздің тартылуы жағалау сызығын ғана өзгертпейтінін көрсетеді. Су деңгейінің төмендеуі табиғи мекендерді қысқартып, порттардың жұмысына және жағалаудағы инфрақұрылымға қосымша қиындық туғызады.
2050 жылға қарай 2,5 миллион адам қоныс аударуы мүмкін
Президент Каспийдегі жағдайды Орталық Азиядағы климаттық өзгерістермен байланыстыра қарастыру қажет екенін айтты.
Оның сөзінше, осы ғасырдың соңына қарай өңірдің кейбір бөліктерінде температура 5 градусқа дейін көтерілуі мүмкін. Бұл су тапшылығы мен құрғақшылық қаупін күшейтеді.
«Бұл мұздықтардың еруін тездетіп, су тапшылығына, қуаңшылыққа және жердің тозуына әкеп соғады. Дүниежүзілік банктің бағалауынша, 2050 жылға қарай өңірдегі шамамен 2,5 миллион адам климат факторларының әсерінен қоныс аударуға мәжбүр болуы мүмкін. Каспий теңізінің тартылуы кеме қатынасына және порт инфрақұрылымына, сондай-ақ балық шаруашылығы, энергетика, өнеркәсіп сияқты салалар мен жағадағы елді мекендердің орнықты дамуына қатер төндіреді. Әңгіме салдары ауыр, тіпті ауқымды экологиялық апатқа ұрындыратын күрделі сын-қатерлер туралы болып отыр. Қазақстан мұндай олқылықтың орны толмайтынын жақсы түсінеді. Арал қасіреті табиғатты жауапсыз пайдаланудың соңы қайда апарып соғатынын ұдайы еске салады. Ондай жағдайдың қайталануына ешқашан жол бермеу керек. Бір кездері «Ұлы теңіз», «Қарт Каспий» деп ардақтаған айдынды сақтап қалу – замандас мемлекет қайраткерлері үшін жауапкершілік қана емес, арымызға сын. Келер ұрпаққа не қалдырамыз деген ой мазалайды. Балаларымыз бен немерелеріміздің Каспийді қандай күйде көретіні бүгінгі қабылдайтын шешімдерімізге тікелей байланысты», – деді Мемлекет басшысы.
Бұл болжам Каспий маңы елдері үшін экологиялық қауіпсіздікпен қатар әлеуметтік және экономикалық жоспарлаудың да өзекті екенін аңғартады.
Су тапшылығы ауыл шаруашылығына әсер етсе, теңіздің тартылуы көлік дәліздері мен жағалаудағы өндіріс орындарына қосымша шығын әкелуі мүмкін.
«Таза Қазақстан» және жаңа экологиялық мәдениет
Мемлекет басшысы Қазақстанның қоршаған ортаны қорғауға ұлттық деңгейде ерекше назар аударып отырғанын жеткізді.
Президент жаңа Конституциядағы экологиялық қағидаттарға және «Таза Қазақстан» қозғалысының нәтижелеріне тоқталды.
«Біз табиғатты аялау құндылықтарын насихаттау қажет деп ойлаймыз. Бұл қағидаттардың жаңа Конституциямызда көрініс табуы бекер емес. Негізгі заң азаматтарды табиғат пен оның байлығына жанашырлықпен қарауға міндеттейді, сондай-ақ адамдардың тұрмысы мен денсаулығына қолайлы қоршаған ортаны қорғау ісінде мемлекетке жауапкершілік жүктейді. «Таза Қазақстан» жалпыұлттық қозғалысы миллионға жуық волонтерді біріктіріп, жаңа экологиялық мәдениет қалыптастырудың нақты құралына айналды. Біз қарапайым әрі іргелі қағидаттарды басшылыққа аламыз. Яғни экономикалық даму мен табиғатты қорғау өзара қайшы емес, керісінше бір-бірін толықтыратын мақсаттар саналады», – деді Президент.
Мұндағы негізгі ұстаным — экономикалық өсім мен экологиялық қауіпсіздікті бір-біріне қарсы қоймау. Бұл әсіресе табиғи ресурстарға тәуелді аймақтар үшін маңызды.
Солтүстік Арал 36 пайызға ұлғайды: Қазақстанның тәжірибесі
Тоқаев табиғатты қалпына келтірудің нақты мысалы ретінде Солтүстік Арал теңізін атады.
Президенттің айтуынша, жүргізілген жұмыстар нәтижесінде Солтүстік Аралдың су айдыны кеңейіп, балық қоры қалпына келе бастаған.
«Біз Солтүстік Арал теңізінің айдынын 36 пайызға ұлғайта алдық. Соның нәтижесінде судың сапасы жақсарып, балық қоры қайта қалпына келді. Теңіз маңындағы аумақтардың тұрмыс-тіршілігіне қан жүгірді. Биоалуантүрлілікті сақтау – экологиялық саясатымыздың маңызды бағыты. Дәйекті шаралардың арқасында киік саны өсті. Қар барысының популяциясы сақталып отыр. Жануарлардың сирек түрлері табиғи ортаға оралуда. Осы оң тәжірибені Каспий теңізінің бірегей экожүйесін сақтау үшін қолдануға болады деп ойлаймыз. Біз Тұран жолбарысын қалпына келтіруді көздейтін арнайы бағдарламаны қолға алдық. Осы орайда, бірнеше Амур жолбарысын елімізге жерсіндіруге бергені үшін Президент Владимир Путинге және Ресей Федерациясының Үкіметіне ризашылығымды білдіремін. Қазір олар жергілікті табиғат жағдайына ойдағыдай бейімделуде», – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Қазақстан бұл тәжірибені Каспийдің экожүйесін қорғау шараларында пайдалануды ұсынып отыр.
Дегенмен Арал мен Каспийдің табиғи ерекшеліктері әртүрлі. Сондықтан тиімді шешімдер әр теңіздің гидрологиялық жағдайына және ғылыми зерттеулер нәтижесіне сүйенуі керек.
Каспийді құтқару үшін мемлекетаралық бағдарлама қажет
Қазақстан Президенті Каспий маңы мемлекеттерінің ынтымақтастығын күшейтуге шақырды.
Ол Тегеран конвенциясының маңызын атап өтіп, Әзербайжан ұсынған үкіметаралық комиссия құру бастамасына қолдау білдірді.
«Тегеран конвенциясының мәні зор. Биыл оның күшіне енгеніне 20 жыл толды. БҰҰ Қоршаған орта бағдарламасы табиғатты қорғау жұмысына айтарлықтай үлес қосып келеді. Қазақстан премьер-министрлердің орынбасарлары деңгейінде Каспий теңізінің тартылуына қатысты үкіметаралық комиссия құру жөніндегі Әзербайжанның ұсынысын қолдайды. Каспий маңындағы елдер Теңіздің су ресурсын сақтау бойынша мемлекетаралық бағдарлама әзірлеу туралы Қазақстанның бастамасын мақұлдады. Барша халықаралық серіктесіміздің, әсіресе, Каспий айналасындағы көршілеріміздің жұмысын жоғары бағалаймыз. Алайда қолға алынған шаралар әзірге жеткіліксіз. Теңіздің тартылу салдарын жеңілдетіп, экономика мен экожүйенің өзгерістерге бейімделуіне көмектесу үшін үйлесімді әрекетке көшетін уақыт келді», – деді Мемлекет басшысы.
Мемлекетаралық бағдарламаның маңызы — су ресурстарын сақтау мәселесін жекелеген елдердің шараларымен шектемей, ортақ деңгейде үйлестіру.
Алайда мұндай бастамалардың нәтижесі нақты міндеттерге, қаржыландыруға және орындалу мерзімдеріне байланысты болады.
Қазақстан Каспий бойынша ортақ ғылыми зерттеулерді ұсынды
Президент экологиялық қатерлерді дер кезінде анықтау үшін Каспий маңы елдерінің ғылыми әлеуетін біріктіру қажет деп санайды.
Оның айтуынша, Қазақстан 2024 жылы арнайы ғылыми зерттеу институтын құрған.
«Каспий маңындағы елдерде деректердің, ғылыми зерттеулер мен бақылаулардың мол қоры бар. Дегенмен ол бірыңғай жүйе ретінде жұмыс істесе, анағұрлым тиімді болар еді. 2024 жылы Қазақстан Каспий теңізі ғылыми зерттеу институтын құрды. Кешенді зерттеулер жүргізіп, бейімделудің ортақ жоспарын әзірлеу үшін Каспий маңы елдерінің ғылыми орталықтары мен осы институттың әлеуетін толықтай жұмылдырған жөн», – деді Қазақстан Президенті.
Ортақ зерттеулер су деңгейінің өзгеруін, өзен ағынын, жағалау жағдайын және биоалуантүрлілікке төнген қатерлерді кешенді бағалауға мүмкіндік береді.
Бұл ғылыми мәліметтер мемлекеттердің ұзақмерзімді экологиялық және инфрақұрылымдық шешімдеріне негіз бола алады.
Тоқаев Каспийді жасанды интеллект арқылы бақылауды ұсынды
Саммитте көтерілген жаңа бастамалардың бірі — Каспий экожүйесіне арналған бірыңғай цифрлық платформа құру.
Президент спутниктік технологиялар мен жасанды интеллектті экологиялық мониторингке кеңінен қолдану мүмкіндігін атап өтті.
«Су ресурстарының жай-күйі, жағалаудың өзгеруі, биоалуантүрлілік, ластану, өзен ағыны және басқа да негізгі параметрлер бойынша мәліметтерді өңдеп, талдау үшін бірыңғай цифрлық платформа құру мүмкіндігін қарастыруды ұсынамын. Спутниктік технологиялар, жасанды интеллект және болжам жасаудың заманауи жүйелері нақты уақыт режимінде мониторинг жүргізуге, экологиялық сын-қатерлерді уақтылы анықтап, реттеуге мүмкіндік береді. Мұндай платформа ғалымдарымыздың, салалық мемлекеттік органдардың және халықаралық ұйымдардың жұмысына ортақ цифрлық негіз болады», – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Мұндай жүйе әр елдің жеке жинаған мәліметтерін біріктіріп, Каспийдегі өзгерістерді ортақ әдістемемен бақылауға көмектесе алады.
Жасанды интеллект су деңгейінің өзгеру үрдістерін талдауға, ықтимал тәуекелдерді болжауға және экологиялық шешімдерді ғылыми деректермен негіздеуге пайдаланылуы мүмкін.
Каспий итбалықтарын сақтауға ерекше назар аударылды
Каспий итбалығы — теңіздің экологиялық жағдайын көрсететін маңызды жануарлардың бірі.
Президент келтірген дерекке сәйкес, соңғы ғасырда олардың саны 1 миллионнан 270 мыңға дейін азайған.
Тоқаев биоалуантүрлілікті қорғау үшін заңсыз балық аулаумен күресті күшейтіп, ерекше осал табиғи аумақтарды сақтауға шақырды.
«Солтүстік Арал тәжірибесі инженерлік шаралар мен табиғатқа бағдарланған ғылыми тәсілдерді ұштастыру су шаруашылығына қатысты және экологиялық міндеттерді тиімді шешуге мүмкіндік беретінін көрсетті. Сонымен қатар жағалаудағы аумақтарды сақтап, климаттық өзгерістердің салдарын жеңілдетуге болатынын дәлелдеді. Заңсыз балық аулауға және биологиялық ресурстардың көлеңкелі айналымымен күреске баса мән беру қажет. Бұл мәселені ұжымдық күш-жігер арқылы ғана шешуге болады. Құқық қорғау және табиғатты қорғау органдары арасында ақпарат алмасуды жандандырып, бірлескен жедел іс-шаралар өткізу қажет. Цифрлық мониторинг құралдарын қолданғанымыз жөн. Қазақстан осы ортақ жұмысқа Каспий итбалығы мен оның тіршілік ету ортасын сақтау мақсатында құрылған мемлекеттік табиғи резерват әлеуетін жұмылдыруға әзір. Итбалықтардың тіршілік циклі үшін өте маңызды аймақтарда антропогендік әсерді барынша азайту мақсатында экологиялық дәліздерді сақтау мәселесіне де баса мән берген жөн. Сайып келгенде, Каспийді итбалықсыз елестету мүмкін емес. Еліміз Биоалуантүрлілікті сақтау жөніндегі халықаралық қор құру жұмысын қолға алды. Оның мақсаты – табиғатты қорғау ісінде әлемдік қоғамдастықтың күш-жігерін біріктіру. Каспий теңізінің бірегей экожүйесі мен сирек кездесетін түрлерді қорғау қор қызметінің маңызды бағыттарының бірі болады. Қор жұмысына белсенді атсалысып, бірлескен нақты жобаларды іске асыруға шақырамын», – деді Мемлекет басшысы.
Қазақстан халықаралық қор арқылы табиғатты қорғауға арналған бірлескен жобаларды іске асыруды көздеп отыр.
Мұндай бастамалар итбалықтардың тіршілік ортасын қорғаумен қатар, балық қорын сақтау және теңіз экожүйесінің тұрақтылығын арттыру үшін де қажет.
Каспийді сақтауға халықаралық қаржы тарту ұсынылды
Каспийдегі экологиялық өзгерістерді тоқтату немесе олардың салдарын азайту қомақты инвестицияны қажет етуі мүмкін.
Президент осы мақсатта халықаралық гранттарды, жеңілдетілген несиелерді және климаттық қаржыландыру құралдарын пайдалануды ұсынды.
«Мұндай жобалар Каспий акваториясы мен оған құятын өзендердің алаптарын да қамтуға тиіс. Су ағынын, өзен атыраулары мен сулы-батпақты аумақтарды қалпына келтіріп, гидротехникалық құрылыстардың жағдайын жақсарту керек. Аталған жұмыстарды гранттар, жеңілдетілген несие және климаттық қаржыландырудың басқа да арналары есебінен жүргізуге болады. Солай болуға тиіс», – деді Қазақстан Президенті.
Бұл бастама экологиялық жобаларды тек ұлттық бюджеттер есебінен емес, халықаралық қаржы институттарының қатысуымен жүзеге асыру мүмкіндігін қарастырады.
Әзірге саммитте нақты қаржыландыру сомасы немесе бекітілген инвестициялық жобалар тізімі жарияланған жоқ.
Қазақстан БҰҰ аясында Халықаралық су ұйымын құруды қолдайды
Қасым-Жомарт Тоқаев Каспийді қорғау жөніндегі халықаралық келісімдердің орындалуын қамтамасыз ететін тұрақты тетіктер қажет екенін айтты.
Ол Тегеран конвенциясының тұрақты Хатшылығын толық жасақтауды және БҰҰ аясында Халықаралық су ұйымын құру бастамасын жалғастыруды ұсынды.
«Бізге шешімдердің сабақтастығын қамтамасыз етіп, жоғары деңгейде қол жеткізілген уағдаластықтардың толық іске асуын қадағалайтын және қызметін үйлестіретін пәрменді тетік керек. Қазақстан БҰҰ аясында Халықаралық су ұйымын құру бастамасын жалғастырады. Өйткені Каспийдің экологиялық жай-күйіне баса назар аудара отырып, су ресурстарын жаһандық басқарудың тиімділігін арттыру – баршаға ортақ міндет. Су қауіпсіздігі азық-түлік, энергетикалық және климаттық қауіпсіздікпен бірге халықаралық күн тәртібінде лайықты орын алуға тиіс», – деді Қасым-Жомарт Тоқаев.
Президенттің бұл ұсынысы су ресурстарын басқаруды экологиялық мәселе ғана емес, халықаралық қауіпсіздік пен экономикалық тұрақтылықтың құрамдас бөлігі ретінде қарастыруға бағытталған.
Каспийді сақтап қалу үшін қандай шешім қажет?
Мемлекет басшысы Каспийдің біртұтас экожүйе екенін және оның экологиялық жағдайы мемлекеттік шекаралармен шектелмейтінін атап өтті.
Сондықтан теңізді қорғау жұмыстары ғылыми зерттеулерді, мемлекетаралық келісімдерді, заманауи технологияларды және халықаралық қаржыландыруды біріктіруі керек.
«Бізде жемісті жұмыс атқаруға қажеттінің бәрі бар. Яғни саяси диалог орнаған, халықаралық-құқықтық база, салалық институттар мен айтарлықтай ғылыми әлеует қалыптасқан. Бірлескен күш-жігердің арқасында халықтарымыздың тіршілік көзі мен баянды болашағының кепілі саналатын Каспий теңізін сақтай алатынымызға сенімдімін», – деді Мемлекет басшысы.
Саммитте Түрікменстан Президенті Сердар Бердімұхамедов, Әзербайжан Президенті Ильхам Әлиев, Иран Президенті Масуд Пезешкиан және Ресей Президенті Владимир Путин де сөз сөйледі.
Авазадағы кездесудің басты нәтижесі — Каспий мәселесін табиғатты қорғау шеңберінен шығарып, экономикалық және халықаралық ынтымақтастықтың ортақ күн тәртібіне енгізу. Ендігі мәселе — ұсынылған бастамалардың нақты бағдарламалар мен бірлескен жобаларға айналуы.
Бұған дейін біз Солтүстік Аралдағы су көлемінің 23,4 млрд текше метрге жеткені және Каспийді сақтау үшін бөлек жоспар қажет екені туралы жазған едік. Қазақстанның Аралды қалпына келтіру тәжірибесі енді Каспий экожүйесін қорғауға арналған халықаралық бастамаларда да маңызды орын алып отыр.
