Ресейлік компаниямен келісім мақұлданбады. «Қазатомөнеркәсіп» акционерлері «Росатом» құрылымына кіретін компанияға уран сату жөніндегі келісімді қолдамады. Ал қытайлық сатып алушымен жасалатын мәміле көпшіліктің қолдауына ие болды. Бұл шешім қызу саяси пікірталас туғызғанымен, дауыс беру нәтижелері әзірге нақты коммерциялық келісімдерге ғана қатысты, деп хабарлайды DKNews.kz.
Акционерлердің кезектен тыс жалпы жиналысының нәтижелеріне сәйкес, дауыс беру 2026 жылғы 7 қазанда өткен. Ресейлік Uranium One Group компаниясымен келісім қажетті қолдау жинай алмаған. Ал Қытайдың State Nuclear Uranium Resource Development Company Limited (SNURDC) компаниясымен жасалатын шарт көпшілік дауыспен мақұлданған.
Акционерлердің 88,34%-ы Ресеймен келісімді қолдаудан қалыс қалды
Дауыс беру нәтижесі күтпеген жағдайға айналды. Ресейлік компаниямен келісімге ашық қарсы шыққандар аз болғанымен, акционерлердің басым бөлігі дауыс беруден қалыс қалған.
Uranium One Group компаниясымен мәміле бойынша дауыстар былай бөлінді:
- 88,34% — қалыс қалды;
- 6,27% — қарсы дауыс берді;
- 5,39% — келісімді қолдады.
Мәмілені мақұлдау үшін қарапайым көпшілік дауысы қажет еді. Алайда ұсыныс жеткілікті қолдау таппады.
Uranium One Group Ресейдің «Росатом» мемлекеттік корпорациясының құрылымына кіреді және Қазақстан аумағында уран өндіруге қатысады.
Келісім табиғи уран концентратын U₃O₈ түрінде сатуды көздеген. Өнімді Ресейдегі Сібір химия комбинатына жеткізу жоспарланған болатын.
Дегенмен дауыс беруден қалыс қалуды Ресеймен ынтымақтастыққа қарсы шешім деп қабылдауға болмайды. Акционерлер нақты келісімді мақұлдаған жоқ, ал мұндай ұстанымның себептері жария етілмеді.
Сондықтан мәміленің қабылданбауын бағаға, саяси жағдайға немесе жеткізу шарттарына байланыстыру үшін қосымша дәлел қажет.
Қытаймен келісімді акционерлердің 88,63%-ы мақұлдады
Сол жиналыста акционерлер қытайлық SNURDC компаниясымен жасалатын мәмілені де қарастырды.
Бұл жолы дауыс беру нәтижесі мүлде басқаша болды:
- 88,63% — қолдады;
- 6,49% — қарсы дауыс берді;
- 4,88% — қалыс қалды.
Қытайлық компаниямен табиғи уран концентратын сатып алу-сатуға арналған спот келісімшартын жасасу мақұлданды.
Екі мәміленің құны мен коммерциялық шарттары жарияланған жоқ. Сондықтан Қытай тарапы Ресейден тиімдірек баға ұсынды деп айтуға негіз жоқ.
Дегенмен дауыс беру бір жайтты көрсетті: акционерлер әр шетелдік серіктеспен жасалатын келісімді жеке қарастырып, бөлек шешім қабылдай алады.
Осыдан кейін корпоративтік шешімнің айналасында әлдеқайда ауқымды мәселе көтерілді. Қазақстан стратегиялық шикізатын белгілі бір мемлекетке тек бұрыннан қалыптасқан экономикалық байланыстар үшін сатуға міндетті ме?
Коммерциялық тұрғыдан алғанда, мұндай міндеттеме өздігінен туындамайды.
Қазақстан уранының 56%-ы Азия нарығына сатылады
Қазақстан уранының негізгі бөлігі тек Ресейге тәуелді деген пікір ұлттық компанияның сату географиясына сәйкес келмейді.
«Қазатомөнеркәсіптің» 2025 жылғы қаржылық нәтижелеріне сәйкес, компания сегіз елдегі 21 клиентке өнім жеткізген.
Уран өнімінің шоғырландырылған сату көлемі өңірлер бойынша былай бөлінді:
- Азия 56%
- Америка 25%
- Еуропа 19%
Салыстыру үшін, 2024 жылы Азияның үлесі 50%, Американың үлесі 22%, Еуропаның үлесі 28% болған.
Бұл көрсеткіштер жекелеген мемлекеттердің үлесін ашып көрсетпейді. Бірақ Қазақстан уранының бірнеше ірі нарыққа жеткізілетінін және экспорттың бір ғана бағытпен шектелмейтінін аңғартады.
Қазақстан үшін мұндай сауда географиясының экономикалық маңызы бар. Сатып алушылар неғұрлым көп болса, бір тапсырыс берушінің шешіміне немесе бір нарықтағы жағдайға тәуелділік соғұрлым азаяды.
Әрине, геосаяси тәуекелдер толығымен жойылмайды. Халықаралық уран саудасы сұраныспен қатар логистикаға, тасымал инфрақұрылымына және ядролық отын өндірісі тізбегіндегі кәсіпорындардың жұмысына да тәуелді.
«Қазатомөнеркәсіп» неге уранды барынша көп сатуға ұмтылмайды?
Ұлттық компанияның коммерциялық стратегиясында Value over Volume қағидаты қолданылады. Оның мәні — сатылатын өнім көлемінен гөрі оның экономикалық құндылығына басымдық беру.
Бұл тәсіл уранды кез келген бағамен көбірек сатуды мақсат етпейді. Компания шектеулі табиғи ресурсты пайдаланудан ұзақ мерзімде барынша тиімді нәтиже алуды көздейді.
Уран өнеркәсібінде мұндай ұстанымның маңызы ерекше.
Бүгін шикізатты көп көлемде сату кен орнын игерудің бүкіл мерзімінде ең тиімді қаржылық нәтиже береді деген сөз емес.
Компания нарықтағы жағдайды, клиенттер алдындағы міндеттемелерді және болашақ жеткізілімдердің экономикалық тиімділігін ескеруі тиіс.
Бұған қоса, «Қазатомөнеркәсіптің» бағалы қағаздары Лондон қор биржасында және Astana International Exchange (AIX) алаңында саудаланады.
Ірі келісімдерге қатысты шешімдер компания акционерлерінің, соның ішінде қаржылық және корпоративтік тәуекелдерді бағалайтын инвесторлардың мүдделеріне әсер етеді.
Сондықтан белгілі бір келісімнің мақұлданбауын нақты дәлелсіз тек саяси себептермен түсіндіру дұрыс емес.
Ресеймен келісім неге «русофобия» туралы айыптауға ұласты?
Акционерлердің шешімі іскерлік ортадан шығып, саяси пікірталасқа айналды.
Ресейлік Telegram-арналардың бір бөлігі дауыс беру нәтижесін Қазақстандағы «русофобияның» көрінісі ретінде бағалады. Кейбірі мұны елдің «өз аяғына өзі балта шабуы» деп сипаттады.
Алайда мұндай айыптаулар акционерлер шешімінің нақты коммерциялық себептерін түсіндірмейді және оның саяси астары бар екенін дәлелдемейді.
«Русский Байконур» Telegram-арнасының авторлары бұл жағдайды Ресеймен қарым-қатынастың үзілуі емес, корпоративтік сақтықтың көрінісі ретінде қарастыруды ұсынады.
Мұндай пікірге негіз бар. Себебі дау тек бір келісімге қатысты. Ал Ресей компаниялары Қазақстандағы уран өндірісіне қатысуын жалғастырып келеді.
Мәселен, «Қазатомөнеркәсіптің» есептілігінде Uranium One компаниясымен бірлескен өндіруші кәсіпорындар аясындағы ынтымақтастық көрсетілген.
Сол себепті бір корпоративтік дауыс беруге сүйеніп, Қазақстан мен Ресей атом саласындағы әріптестікті тоқтатты деу шындыққа жанаспайды.
Бұл шешім Қазақстан экономикасы үшін нені білдіреді?
«Қазатомөнеркәсіп» ел экономикасы үшін стратегиялық маңызы бар табиғи ресурсты басқарады. Сондықтан уранды сату жөніндегі коммерциялық шешімдер мемлекеттің де, өзге акционерлердің де мүдделерімен тікелей байланысты.
Қытаймен келісімнің мақұлдануы бүкіл уран өнеркәсібі Қытай нарығына бет бұрды дегенді білдірмейді. Сол сияқты Ресеймен бір келісімнің өтпеуі екі ел арасындағы уран саудасы тоқтайды деген сөз емес.
Нақты экономикалық салдарды бағалау үшін мәмілелердің құны, жеткізілетін өнім көлемі және келісім мерзімдері туралы мәлімет қажет. Бұл деректерсіз қай келісім компанияға қаншалықты пайда әкелетінін анықтау мүмкін емес.
Сонымен бірге экспорт нарықтарын әртараптандыру бизнесті бір бағытқа тәуелді болудан қорғайтын тетіктердің бірі болып қала береді.
Бұған дейін біз Қазақстанның уран саласындағы жаңа жобалары мен геологиялық барлауды дамыту жоспарлары туралы жазған едік. Бұл бастамалар атом саласын 2050 жылға дейін дамыту жөніндегі ұзақ мерзімді жоспарлармен байланысты.
Уран нарығының ауқымы мұндай шешімдердің неге ерекше назар аударатынын түсіндіреді. 2025 жылдың қорытындысы бойынша «Қазатомөнеркәсіп» холдингінің кәсіпорындарын есептегенде, Қазақстан әлемдік уран өндірісінің шамамен 39%-ын қамтамасыз етті.
Ал қазан айындағы дауыс берудің нақты себептері жарияланған жоқ. Қазір белгілісі: Ресеймен келісім мақұлданбады, Қытаймен мәміле қолдау тапты. Қазақстан өз уранын кімге және қандай шартпен сататынын коммерциялық мүддесіне сай шешу құқығын сақтап отыр.
