Эксклюзивті сұхбатында швециялық ғалым-практик әрі халықаралық бизнес стратегі Алекс Матрссон мырза Өзбекстан өнеркәсібінің болашақтағы бәсекеге қабілеттілігі ірі кәсіпорындардың қандай активтерге ие екеніне ғана емес, сол активтерді халықаралық деңгейде қолдануға болатын құзыреттерге айналдыру қабілетіне байланысты болатынын атап өтеді. Матрссон мырзаның пікірінше, Өзбекстанның өнеркәсіптік трансформациясының түпкі мәні — құзыреттерді дамыту. Яғни нарықта орныққан өнеркәсіп кәсіпорындары өндірістік шеберлікті, технологиялық инновацияларды, халықаралық ауқымда дамуды, коммерциялық дипломатияны және орнықты құндылық жасауды қалай ұштастырып, халықаралық бәсекеге қабілетті кәсіпорындарға айнала алады деген мәселе.
Нарықта бұрыннан орныққан өнеркәсіп кәсіпорындарының жаңа бәсекелестер оңай қайталай алмайтын артықшылықтары бар. Оларға қалыптасқан өндірістік жүйелер, инфрақұрылым, клиенттермен байланыс, инженерлік білім, жеткізу желілері, капиталға қолжетімділік және институционалдық тәжірибе жатады. Алайда осы артықшылықтардың өзі өзгерістерге кедергі келтіруі де мүмкін. Жаһандық бәсекеде инновацияның, жылдамдықтың, деректердің, таланттардың және клиенттердің өзгеріп жатқан талаптарының маңызы арта түскен кезде, бұрыннан қолданылып келе жатқан технологиялар, күрделі ұйымдық құрылымдар мен қалыптасқан шешім қабылдау тетіктері бейімделуді баяулатуы ықтимал. Жинақталған қуат пен ұйымдық жаңару арасындағы осы қайшылық Матрссон мырза тұжырымдаған өнеркәсіптік стратегияның өзегін құрайды.
Ауқым әлі де маңызды. Бірақ жаңарусыз қалған ауқым барған сайын осалдық көзіне айналады. Сондықтан қазіргі ірі кәсіпорын динамикалық қабілеттерін дамытуы керек: технологиялық және нарықтық өзгерістерді аңғару, мүмкіндіктерді пайдалану және қолда бар ресурстық негізін үздіксіз түрлендіру. Матрссон мырзаның пікірінше, шешуші айырмашылық — қалыптасқан орнын жай ғана қорғайтын кәсіпорын мен өзін жаңартып, халықаралық деңгейге шығып, стратегиялық ұстанымын қайта қалыптастыра алатын кәсіпорынның арасында.
Өзбекстан үшін бұл міндеттің ұлттық маңызы бар. Себебі өнеркәсіп кәсіпорындары экономиканы әртараптандыру, өнімділік, экспорт, технологиялық даму, жұмыспен қамту, инвестициялық тартымдылық және экономикалық орнықтылық тоғысқан тұста орналасқан. Өзбекстанның табиғи ресурстары, өндірістік базасы, агроөнеркәсіптік әлеуеті, энергетикалық мүмкіндіктері, ішкі нарығы және стратегиялық географиялық орны өнеркәсіпті дамытуға маңызды негіз қалайды. Дегенмен Матрссон мырза бұл артықшылықтарды түпкі мақсат ретінде емес, құзыреттерді жинақтаудың бастапқы нүктесі ретінде қарастыру қажет деп санайды.
Өзбекстанның стратегиялық дамуы ресурстық артықшылықтан өнеркәсіптік құзыретке, өнеркәсіптік құзыреттен технологиялық артықшылыққа, ал технологиялық артықшылықтан халықаралық бәсекелік артықшылыққа қарай жүруі керек. Матрссон мырзаның негізгі тұжырымы — өнеркәсіптік активтерге иелік ету қажетті құзыреттерге автоматты түрде ие болуды білдірмейді. Ұзақмерзімді артықшылық бұрыннан бар активтерін білімге, технологияға, зияткерлік меншікке, инженерлік тәжірибеге, клиенттермен байланысқа және халықаралық нарықтағы орныққан ұстанымға айналдыра алатын кәсіпорындарға тиесілі болады.
Өнеркәсіптік бәсекеге қабілеттіліктің өзгеріп жатқан негіздері
Өнеркәсіптегі бәсекені енді негізінен баға, өндірістік қуат және ауқым ғана айқындамайды. Жылдамдық, инновация, деректер, таланттар, клиентті терең түсіну, зияткерлік меншік, операциялық тиімділік, орнықтылық, қаржыландыру мүмкіндігі және халықаралық нарықтарға қолжетімділік бәсекелік ұстанымды қалыптастыруда барған сайын маңызды рөл атқарады. Матрссон мырзаның пікірінше, стратегиялық өзгеріс қалыптасқан нарықтарда бәсекелесумен шектелмей, экожүйелерге, стандарттарға, әріптестіктерге, технологияларға және жаһандық құн тізбектеріне ықпал етуге көшуді білдіреді.
Бұл өнеркәсіпті цифрлық трансформациялаудың мәнін де өзгертеді. Индустрия 4.0, жасанды интеллект, автоматтандыру, цифрлық егіздер, жабдыққа болжамды техникалық қызмет көрсету және ақылды өндіріс экономикалық мақсаты жоқ технологиялық жобаларға айналмауы керек. Матрссон мырзаның айтуынша, технология өнімділікті, сапаны, икемділікті, орнықтылықты, шешім қабылдауды немесе клиент үшін құндылықты жақсартқанда стратегиялық маңызға ие болады. Мақсат — цифрландырудың өзі емес, бәсекелестерге қайталау қиын болатын өнеркәсіптік құзыреттерді қалыптастыру.
Бизнес-модельдердегі инновациялар да соншалықты маңызды. Өнімді қызметтермен толықтыру оны клиентпен ұзақмерзімді қарым-қатынас орнатудың негізіне айналдыра алады. Нәтижеге негізделген модельдер бәсекені өнім сатудан нақты нәтиже ұсынуға қарай өзгертеді. Ашық инновациялар технологиялық дамуды жеделдете алады, ал халықаралық бірлескен кәсіпорындар компанияның өз ішінде дамытуы қиын болатын технологиялар мен құзыреттерге қол жеткізуге мүмкіндік береді. Матрссон мырза жекелеген бағыттардағы тік интеграцияны және белгілі бір қызметтерді компания құрылымынан шығаруды да кәсіпорынның қандай құзыреттерге өзі ие болуы, қайсысына сырттан қол жеткізуі немесе қайсысын үйлестіруі керектігі жөніндегі стратегиялық шешімдер ретінде қарастырады.
Өзбекстан өнеркәсібінің трансформациясы: активтерден құзыреттерге дейін
Ең маңызды стратегиялық мүмкіндік — Өзбекстанның қолданыстағы өнеркәсіптік артықшылықтарын қосылған құны жоғары құзыреттерге айналдыру. Тау-кен кәсіпорындары шикізат өндірумен шектелмей, терең өңдеуге, металлургияға, инжинирингке, ресурстарды тиімді пайдалануға және технологиялық әріптестікке бет бұра алады. Тоқыма компаниялары өндірістен дизайнға, озық материалдарға, өнімнің шығу тегі мен қозғалысын қадағалауға, бренд қалыптастыруға және халықаралық клиенттермен байланыс орнатуға қарай дами алады. Химия және энергетика кәсіпорындары өндірістік тізбектің кейінгі кезеңдерінде қосылған құн жасауға, мамандандырылған өнімдер шығаруға және экологиялық тұрғыдан таза өндірістік үдерістерге басымдық бере алады. Осы салалардың барлығында Матрссон мырза Өзбекстан өндірісін халықаралық бәсекеге қабілеттіліктің анағұрлым жетілген негізіне айналдыру әлеуетін көреді.
Бұл қағида елдің нарықта орныққан өнеркәсіп кәсіпорындарының барлығына қатысты. Навои тау-кен металлургия компаниясы мен Алмалық тау-кен металлургия компаниясы ресурстық мүмкіндіктерді өңдеумен, технологиямен, инженерлік тәжірибемен және халықаралық байланыстармен ұштастырудың стратегиялық маңызын көрсетеді. Сондықтан Матрссон мырза үшін негізгі мәселе — бұл кәсіпорындардың не өндіретіні ғана емес, олардың өнеркәсіптік жүйелері қандай құзыреттерді үздіксіз дамытып, халықаралық деңгейде коммерцияландыра алатыны.
Осындай талдау тәсілі Өзбекстанның энергетика, мұнай-химия, автомобиль жасау, авиация, теміржол, тоқыма және өңдеу өнеркәсібіне де қолданылады. UzAuto Motors, Uzbekneftegaz және Uzbekistan Airways сияқты кәсіпорындар халықаралық нарықтағы орнын нығайтудың әртүрлі ықтимал жолдарын көрсетеді. Матрссон мырзаның стратегиялық көзқарасы қалыптасқан кәсіпорындардың технологиялық әлеуетін қалай тереңдетуге, халықаралық клиенттер желісін қалай дамытуға, жеткізушілер экожүйесін қалай нығайтуға және жаһандық құн тізбектеріне қалай тиімдірек қатысуға болатынына бағытталған.
Халықаралық ауқымда даму және коммерциялық дипломатия
Халықаралық ауқымда дамуды экспортты ұлғайтудан әлдеқайда кең ұғым ретінде түсіну қажет. Бұл халықаралық клиенттермен байланыстарда, технологияларда, жеткізу тізбектерінде, әріптестіктерде, мамандар нарығында, зияткерлік меншікте және инвестициялық желілерде өз орнын мақсатты түрде қалыптастыруды білдіреді. Матрссон мырзаның пікірінше, халықаралық бәсекеге қабілетті өзбек кәсіпорны шетелге өнім сатуды ғана емес, шекарадан тыс жерде қызмет жүргізуді үйренуі керек.
Осы модельде коммерциялық дипломатияның маңызы ерекше артады. Мемлекеттік институттар, дипломатиялық өкілдіктер, инвестициялық ұйымдар, дамуды қаржыландыру институттары, сауда ұйымдары және компания басшылары сенім қалыптастыруға, нарыққа шығуды жеңілдетуге, стратегиялық әріптестіктерді қолдауға және Өзбекстан кәсіпорындарын халықаралық экожүйелермен байланыстыруға көмектесе алады. Дегенмен Матрссон мырза негізгі қағидатты атап көрсетеді: коммерциялық дипломатия есікті ашады, ал кәсіпорынның сол кеңістікте орнығып қалуын оның бәсекелік қабілеті айқындайды.
Осылайша, халықаралық ауқымда даму екіжақты стратегиялық үдеріске айналады. Өзбекстанның институттары қолжетімділікті, сенімділікті және байланыстарды қамтамасыз етуге көмектесе алады. Ал компаниялар халықаралық қатынастарды ұзақ сақтауға қажетті технологияны, сапаны, өнімділікті, басқару деңгейін және клиент үшін құндылықты ұсынуы керек. Сондықтан Матрссон мырза коммерциялық дипломатияны өнеркәсіптік бәсекеге қабілеттіліктің орнын басатын құрал емес, нақты бәсекелік құзыреттері бар кәсіпорындардың мүмкіндігін еселей түсетін күш деп санайды.
Ұзақмерзімді бәсекелік артықшылық
Ұзақмерзімді бәсекелік артықшылық барған сайын жекелеген активтерден емес, құзыреттердің үйлесімінен туындайды. Өнеркәсіптік активтер таланттармен, технологиямен, деректермен, клиентті білумен, капиталмен, халықаралық желілермен және жоспарды тәртіппен іске асыру қабілетімен ұштасқанда, тек ауқымға сүйенгеннен әлдеқайда берік қорғалатын артықшылықтар жүйесін құра алады. Сондықтан Матрссон мырза Өзбекстанның жетекші өнеркәсіп кәсіпорындары құнды, қайталауға қиын, өзгерістерге бейімделетін және халықаралық деңгейде қолдануға болатын құзыреттерді қалыптастыруы керек деп есептейді.
Тұрақты даму осы бәсекелік құрылымның бір бөлігі болуы тиіс. Энергия тиімділігі, ресурстарды өнімді пайдалану, суды үнемдеу, айналымды экономика қағидаттары, экологиялық тұрғыдан таза технологиялар және климаттық өзгерістерге төзімділік операциялық тәуекелдерді азайтып, өнімділікті арттыра алады. Сонымен бірге олар халықаралық клиенттерге, инвесторларға және технологиялық серіктестерге қолжетімділікті нығайтады. Матрссон мырзаның пікірінше, экологиялық, экономикалық және әлеуметтік құндылықтар басшылықтың назары үшін өзара бәсекелеспей, бірін-бірі күшейткенде өнеркәсіптің орнықты өсуі барынша берік болады.
Әлеуметтік өлшемнің де стратегиялық маңызы жоғары. Өзбекстанның өнеркәсіптік трансформациясына инженерлер, техниктер, цифрлық мамандар, басқарушылар және халықаралық тәжірибесі бар коммерциялық басшылар қажет болады. Сондықтан мамандарды дамыту, халықаралық сарапшыларды тарту және білім беру ұлттық өнеркәсіптік құзыреттердің қайнар көзіне айналуы мүмкін. Матрссон мырзаның көзқарасы бойынша, таланттар — ұйымдық ресурс қана емес, халықаралық бәсекеге қабілеттілік инфрақұрылымының бір бөлігі.
Ұлттық көшбасшылардан жаһандық өнеркәсіп көшбасшыларына дейін
Матрссон мырза ұсынған стратегиялық даму жолы ұлттық жетекші кәсіпорыннан өңірлік платформаға, одан халықаралық кәсіпорынға, жаһандық құн тізбегінің қатысушысына, экожүйелерді үйлестірушіге және ақырында орнықты дамитын өнеркәсіп көшбасшысына айналуды көздейді. Әрбір кезеңге өту басқаруды күшейтуді, капиталды неғұрлым ұтымды бөлуді, инновацияларды коммерцияландыруды жеделдетуді, халықаралық нарықтарды терең талдауды және ұйымның икемділігін арттыруды талап етеді.
Өзбекстанның өңірлік байланыстары бұл дамуға қолдау көрсете алады. Алайда Матрссон мырзаның пікірінше, өңірді стратегиялық дамудың соңғы шегі емес, анағұрлым кең халықаралық нарықтарға шығатын көпір ретінде қарастырған жөн. Трансшекаралық жеткізу тізбектері, логистикалық желілер және өңірлік әріптестіктер кеңеюге арналған платформа бола алады. Ал жаһандық клиенттер, технология жеткізушілері, инвесторлар және білім мен зерттеу ұйымдары құзыреттердің жинақталуын жеделдете алады.
Матрссон мырзаның тұжырымдауынша, түбегейлі стратегиялық айырмашылық активтерге иелік ету мен құзыреттерге ие болудың арасында жатыр. Өзбекстан өнеркәсібінің болашағын тек ресурстар, зауыттар, инфрақұрылым немесе ішкі нарық мүмкіндіктері айқындамайды. Ол нарықта орныққан өнеркәсіп кәсіпорындарының осы негіздерді қайта-қайта инновацияға, халықаралық байланыстарға, өзіне тиесілі бірегей білімге және ұзақмерзімді бәсекелік артықшылыққа айналдыра алуына байланысты болады.
Табыстың түпкі өлшемі өнеркәсіптің өсуімен ғана шектелмейді. Негізгі мәселе — Өзбекстанның өнімділік, инновация және халықаралық ауқымда даму арқылы экономикалық құндылық; дағдылар, білім және сапалы жұмыс орындары арқылы әлеуметтік құндылық; тиімділік, айналымды экономика және орнықтылық арқылы экологиялық құндылық жасай алатын кәсіпорындарды қалыптастыра алуында. Матрссон мырзаның пікірінше, бұл өлшемдер бір-бірімен барған сайын тығыз байланысып келеді. Ұзақмерзімді бәсекелік артықшылық халықаралық бәсекеге қабілеттілігін сақтай отырып, құндылықтың бірнеше түрін қатар жасай алатын кәсіпорындарға тиесілі болады.
Қорытындылай келе, швециялық ғалым-практик әрі халықаралық бизнес стратегі Алекс Матрссон мырза Өзбекстанның нарықта орныққан өнеркәсіп кәсіпорындары өз болашағын қолында бар активтерімен емес, халықаралық деңгейде үздіксіз қандай кәсіпорынға айнала алатынымен айқындауы керек деген ұстанымды алға тартады. Матрссон мырзаның стратегиялық моделі Өзбекстанның өнеркәсіптік стратегиясын, өнеркәсіптік құзыреттерін, технологиялық инновацияларын, халықаралық ауқымда дамуын, жаһандық құн тізбектерін, коммерциялық дипломатиясын және ұзақмерзімді бәсекелік артықшылығын өзара байланыстырады. Өзбекстанның өнеркәсіптік трансформациясының келесі кезеңінде ұлттық артықшылықтарды халықаралық деңгейде қолдануға болатын құзыреттерге айналдырып, сол құзыреттерді шекарадан тыс жерде де еселей алатын кәсіпорындар алға шығады.
Алекс Матрссон мырза туралы
Өмірлік мұраты — әлемнің ғылыми-өнеркәсіптік негізін дамыту. Швециялық ғалым-практик Алекс Матрссон мырза адамзаттың орасан зор әлеуетін ашуға, қуатты халықаралық әріптестіктер құруға және бүкіл әлемдегі қауымдастықтар үшін нақты әрі ұзақмерзімді ілгерілеуге қол жеткізуге бар күш-жігерін арнаған. Бизнес, білім беру және дипломатия арқылы, сондай-ақ аса дарынды мамандармен бірлесе отырып, ол ғылым мен өнеркәсіптің жаһандық негізін нығайтуды, келер ұрпаққа теңдессіз кемелдік, өміршеңдік пен өркендеу мұрасын қалдыруды өмірлік мақсаты етеді.
Алекс Матрссон мырза — швециялық ғалым-практик және халықаралық бизнес стратегі. Ол — болашақты болжай білетін жаһандық көшбасшы, тәлімгер, кәсіпкер, аға оқытушы, зерттеуші және халықаралық қатынастар жөніндегі танымал кеңесші. Бизнес, саясат және жоғары білімге қатысты стратегиялық кеңес беру саласында ол әлемдік деңгейде айрықша беделге ие. Әсіресе Парсы шығанағындағы араб мемлекеттерінің ынтымақтастық кеңесі өңірі мен Орталық Азия бойынша жетекші сарапшылардың бірі ретіндегі орны оны ерекшелейді.
Алекс Матрссон мырза — Швециядағы халықаралық бизнес стратегиясы мамандығы бойынша үздік түлек. Оның жаһандық құн тізбегінің түрлі буындарында коммерциялық кәсіпорындар құру, дамыту және басқару саласында мол тәжірибесі бар. Сонымен бірге ол халықаралық нарықтардағы мүдделі тараптармен, соның ішінде инвесторлармен, мемлекеттік органдармен, шағын және орта кәсіпорындармен, трансұлттық корпорациялармен, университеттермен және көпсалалы ғылыми-зерттеу институттарымен өзара іс-қимыл жасап, бизнес, саясат және жоғары білімге қатысты стратегиялық мәселелер бойынша жұмыс істейді.
Жоғары білім беру саласында Алекс Матрссон мырза ізденіс барысында күтпеген құнды жаңалықтарға жолығудың, инновацияның және синергия қалыптастырудың күшіне сенеді. Сондықтан осы ұғымдар оның білім тарату қызметінің ортақ тірегін құрайды. Ол қатаң әрі жүйелі талаптарға негізделген прагматикалық тәсілді қолданады. Бизнестің негізгі тұжырымдамаларын табысты меңгертуді жүйелі түрде қамтамасыз ете отырып, студенттердің өз ойлауын, пайымдары мен әрекеттерін саралай білу қабілетін қатар дамытады.
Оның мақсаты — студенттерге ең озық білімдерін іс жүзінде нәтижелі қолдануға мүмкіндік беру. Осылайша олар өз қауымдастықтарының, өңірлерінің және тұтас әлемдік қоғамның «әлеуметтік» және «экономикалық» әл-ауқатын ілгерілететін, өркендеудің баға жетпес көзіне айнала алады.
Ғылыми зерттеулерді коммерцияландыру саласындағы жұмысымен қатар, Алекс Матрссон мырзаның ғылыми ізденістері халықаралық бизнеске, сауданы ілгерілетуге, дамушы нарықтарға, өнеркәсіптік маркетингке, бизнестің орнықтылығына, коммерциялық дипломатияға және интернационалданудың желілік тәсіліне бағытталған.
Алекс Матрссон мырзаның қызметі саясат, өнеркәсіп және академиялық ортамен шектелмейді. Ол жаһандық орнықтылықты нығайтуға бағытталған қайырымдылыққа да ерекше мән береді. «Resilience Worldwide by Matrsson» қайырымдылық бастамасы арқылы ол бес негізгі бағытқа басымдық береді: білім, қауымдастықтар, мүмкіндіктерді кеңейту, тұрақты даму және әл-ауқат. Бұл қызмет жалпы халықаралық қоғамдастықтың орнықты әрі өркендеген болашағын қамтамасыз етуге бағытталған.
Алекс Матрссон мырза — Швецияның оңтүстік-шығысындағы жағалауда орналасқан Кальмар қаласынан шыққан солтүстік еуропалық скандинавиялық Матрссон әулетінің өкілі. Бұл әулет консервативтік қағидаттарды берік ұстанып, білімге, дәстүрге және бүкіл әлемнің ортақ игілігіне қызмет етуге адал.
Жеке қызығушылықтарына келсек, Алекс Матрссон мырзаны көк киттер, араб жылқылары, классикалық музыка, этикалық капитализм, дін, мәдениет, Солтүстік Еуропа елдері, Парсы шығанағындағы араб мемлекеттерінің ынтымақтастық кеңесі өңірі және Орталық Азия, әсіресе Қазақстан қызықтырады.
