Қазақстан банктерінің активтері 76,8 трлн теңгеге жетті. 2026 жылдың тоғыз айында банк секторының активтері 8,6%-ға, ал экономикаға берілген кредиттер көлемі 7,2%-ға өсті. Бұл көрсеткіштерді Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің төрағасы Мәдина Әбілқасымова Алматыда өткен Қазақстан қаржыгерлерінің XIV конгресінде жариялады, деп хабарлады Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі.
13 қарашада өткен конгрестің негізгі тақырыбы «Қазақстанның қаржы нарығы: жаңа экономикаға арналған жаңа архитектура» болды. Жиынға қаржы реттеушісінің, Ұлттық Банктің, Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығының басшылары және қаржы нарығының қатысушылары жиналды, DKNews.kz reports.
Басты назар банк секторын ұзақ мерзімді инвестицияларға бағыттауға, жасанды интеллектіні енгізуге, капитал мен сақтандыру нарықтарын дамытуға және азаматтардың қаржылық құқықтарын қорғауға аударылды.
Қазақстанның банк секторы қандай нәтижеге жетті?
Мәдина Әбілқасымова Қазақстан Тәуелсіздігінің 35 жылдығы қаржы жүйесінің қалыптасу жолын бағалауға мүмкіндік беретінін атап өтті. Осы кезеңде банк секторы бірнеше дағдарыс пен ауқымды реформадан өтіп, ұлттық экономиканың маңызды бөлігіне айналды.
2026 жылдың тоғыз айындағы негізгі көрсеткіштер:
- Банк активтері 8,6%-ға өсіп, 76,8 трлн теңгеге жетті.
- Экономикаға берілген кредиттер 7,2%-ға ұлғайып, 43,1 трлн теңгені құрады.
- Меншікті капиталдың жеткіліктілігі 20,3% деңгейінде қалыптасты.
- Мерзімі 90 күннен асқан проблемалық қарыздардың үлесі 3,9% болды.
Реттеуші басшысының айтуынша, банктер капитал мен өтімділіктің елеулі қорын сақтап отыр. Дегенмен кредиттеу көлемі ұлғайған сайын жаңа тәуекелдерді уақытында анықтау қажеттілігі де артады.
Қазақстанда осы мақсатта халықаралық тәсілдер мен цифрлық технологияларға негізделген тәуекелге бағдарланған қадағалау жүйесі қалыптастырылған.
Халыққа кредит беру азайып, бизнеске қаржы көбірек бөлінді
Конгресте айтылған маңызды өзгерістердің бірі – банктік кредиттеу құрылымының бизнес пайдасына өзгере бастауы.
Қатаң ақша-кредит жағдайларына қарамастан, бизнеске берілген кредиттер портфелі бір жылда 11,9%-ға өсіп, 16,4 трлн теңгеге жетті.
Ал 2026 жылдың алғашқы тоғыз айында жаңа кредиттер беру динамикасы екі түрлі бағытта қалыптасты:
- Бизнеске жаңадан берілген кредиттер көлемі өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 19,5%-ға өсті.
- Халыққа жаңадан берілген кредиттер көлемі 4,3%-ға қысқарды.
Бұл деректер банктердің кредиттік белсенділігі біртіндеп кәсіпкерлікті қаржыландыру жағына ауысып жатқанын көрсетеді.
Мәдина Әбілқасымова банктер экономиканың ұзақ мерзімді дамуына ықпал ететін инвестициялық жобалардың негізгі қаржылық серіктесіне айналуы қажет екенін айтты.
«Халықтық құрылыс»: банктер инфрақұрылымды қаржыландыруға тартылады
Мемлекет басшысының «Халықтық құрылыс» бастамасы аясында ел өңірлеріндегі әлеуметтік, көлік және инженерлік инфрақұрылымды жаңартуға қаржы ресурстарын жұмылдыру көзделіп отыр.
Алайда мұндай жобаларға әдеттегі қысқа мерзімді кредиттер жеткіліксіз. Қаржыландыру мерзімі құрылыс кезеңіне, нысанның жобалық қуатына шығуына және инвестицияның қайтарылу уақытына сәйкес келуі керек.
Осыған байланысты Агенттік бірнеше қосымша тетікті қарастыруда:
- Энергетикалық және коммуналдық инфрақұрылым жобалары бойынша болашақ реттелетін кірістерді кредиттің қамтамасыз етуі ретінде пайдалану.
- Нақты инвестициялық жобаларға арналған облигациялық қарыздар арқылы ұзақ мерзімді қаржы тарту.
- Банктердің синдикатталған қаржыландыруға қатысуын кеңейту.
- «Даму» арқылы басым инвестициялық жобалардың пайыздық мөлшерлемелерін субсидиялауды сақтау.
- БЖЗҚ қаражаты есебінен қаржыландыру бағдарламасының шарттарын жетілдіру.
Бұл ұсыныстар әзірге пысықтау кезеңінде. Олардың нақты іске асуы тиісті реттеушілік шешімдер мен қаржыландыру шарттарына байланысты болады.
S&P Қазақстанның банк секторындағы тәуекел бағасын жақсартты
Қаржы секторындағы өзгерістер халықаралық рейтингтік агенттіктердің бағалауында да көрініс тапты.
2026 жылғы қыркүйекте S&P банк секторына арналған BICRA салалық тәуекел көрсеткішін «7»-ден «6»-ға дейін жақсартты. Агенттік бұл шешімді банктік қадағалау реформаларының нәтижелерімен байланыстырды.
Сонымен қатар S&P Қазақстанның егеменді кредиттік рейтингін «BBB−» деңгейінен «BBB» деңгейіне көтеріп, «Тұрақты» болжамын сақтады.
Бағалау кезінде макроэкономикалық жағдаймен қатар банктердің орнықтылығының артуы және жүйелік тәуекелдердің төмендеуі ескерілді.
Дегенмен халықаралық қаржы нарығында белгісіздік сақталып отыр. Конгресте келтірілген Халықаралық валюта қорының болжамына сәйкес, әлемдік экономика 2026 жылы 3,1%-ға, 2027 жылы 3,4%-ға өсуі мүмкін.
Негізгі тәуекелдер қатарында жасанды интеллектімен байланысты активтер бағасының түзетілуі, мемлекеттік облигациялар кірістілігінің өсуі және жүйелік киберқауіптер аталды.
2027–2030 жылдары қаржы нарығында жасанды интеллект кеңінен енгізілмек
Қазақстан қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі 2027–2030 жылдарға арналған цифрландыру мен жасанды интеллектіні дамыту стратегиясын әзірлеп жатыр.
Жаңа құжат қаржы секторындағы технологиялық өзгерістерді жүйелі түрде жүргізуге бағытталған.
Жасанды интеллектіні қолдану жоспарланған негізгі бағыттар:
- Банк клиенттеріне қызмет көрсету сапасын арттыру.
- Кредиттік және қаржылық тәуекелдерді бағалау.
- Инвестициялық шешімдерді талдау.
- Қаржы ұйымдарын қадағалау процестерін жетілдіру.
- Қаржылық алаяқтық белгілерін ерте анықтау.
Мәдина Әбілқасымова технологиялық жаңғыру қаржы нарығының бәсекеге қабілеттілігін сақтаудың негізгі шарттарының біріне айналғанын атап өтті.
Сонымен қатар токендеу қаржы құралдарын шығару, олардың айналымын ұйымдастыру және капитал тарту үшін жаңа мүмкіндіктер ашып отыр. Бұл бағыт Қазақстандағы цифрлық қаржы активтері нарығын дамыту жоспарларымен де байланысты.
FinKomek: азаматтарға арналған жаңа цифрлық платформа
Қаржы нарығындағы реформалардың тағы бір маңызды бөлігі азаматтардың құқықтарын қорғауға арналған.
2026 жылы қаржы өнімдерін әзірлеу және сату кезінде тұтынушылар құқықтарының бұзылуын алдын ала анықтауға бағытталған іс-қимылды қадағалау енгізілді.
Ал 2027 жылғы 1 қаңтардан бастап қаржы омбудсманының қызметі басталуы жоспарланған. Ол азаматтар мен қаржы ұйымдары арасындағы дауларды сотқа жүгінбей реттеуге арналған бірыңғай алаңға айналмақ.
Осы жүйенің цифрлық негізі ретінде FinKomek платформасын іске қосу көзделген. Платформада дербес жасанды интеллект ассистенті жұмыс істейді.
FinKomek арқылы мынадай қызметтерді біріктіру жоспарланып отыр:
- Проблемалық кредиттік берешекті реттеу.
- Өтініштерді беру және олардың қаралу барысын бақылау.
- Сақтандыру залалын тәуелсіз бағалау.
- Қаржы өнімдерін іріктеу.
- Кредиттік тарихты бақылау.
Алаяқтықтан қорғау құралдарына да ерекше назар аударылады. Олардың қатарында кредит алуға ерікті түрде тыйым салу, күшейтілген мониторинг, сенімді тұлғаларды хабардар ету және қауіп анықталған жағдайда шоттарды жедел бұғаттау бар.
Платформа толық іске қосылған жағдайда азаматтар бірнеше қаржылық мәселені бір цифрлық арна арқылы шеше алады.
Қазақстанның капитал нарығы 100 трлн теңгеге жуықтады
Қаржы реттеушісі банктермен қатар қор нарығының экономиканы қаржыландырудағы рөлін арттыруды көздеп отыр.
Агенттік мәліметінше, акциялар мен облигациялар нарығы соңғы бес жылда іс жүзінде екі есе өсіп, шамамен 100 трлн теңгеге жетті.
Алайда нарық көлемінің ұлғаюы жеткіліксіз. Компаниялардың қор нарығына шығуын жеңілдету, инвесторлар санын көбейту және сауда-саттықтың өтімділігін арттыру қажет.
Осы мақсатта Капитал нарығын дамытудың 2030 жылға дейінгі бағдарламасы дайындалды.
Сонымен бірге Еуропалық Одақ пен IOSCO стандарттарын ескере отырып, «Капитал нарығы туралы» жаңа заң жобасы әзірленді.
Құжатта бірнеше маңызды өзгеріс қарастырылған:
- Туынды қаржы құралдары мен цифрлық қаржы активтерін реттеу аясын кеңейту.
- Орталық депозитарий базасында бірыңғай терезе жүйесін енгізу.
- KASE реттеуші комитеті арқылы өзін-өзі реттеу тетіктерін дамыту.
- Инвесторлардың құқықтарын қорғауды күшейту.
- Нарықтың ашықтығын арттыру.
Негізгі мақсат – акциялар мен облигациялар нарығын банктік кредиттеумен қатар экономиканы ұзақ мерзімді қаржыландырудың толыққанды көзіне айналдыру.
Тұрғын үйді табиғи апаттардан міндетті сақтандыру ұсынылды
Конгресте сақтандыру нарығын жаңғырту мәселесі де көтерілді.
2021–2025 жылдары Қазақстандағы сақтандыру ұйымдарының активтері екі есе өсіп, 3,9 трлн теңгеге жеткен.
Енді реттеуші сақтандыру секторын азаматтар мен бизнестің қаржылық тәуекелдерін қорғаудың маңызды құралына айналдыруды көздеп отыр.
Осы мақсатта Сақтандыру нарығын дамытудың 2030 жылға дейінгі бағдарламасы әзірленді. Құжат алты стратегиялық бағыт бойынша 18 бастаманы қамтиды. Оның 12-сін жаңа салалық заң аясында жүзеге асыру жоспарланған.
«Сақтандыру нарығы туралы» заң жобасы халықаралық IAIS ұйымының 25 қағидатына сәйкес реттеуді жаңартуға бағытталған.
Ұсынылып отырған негізгі өзгерістер:
- Міндетті және жүктелген сақтандыру туралы заңнаманы біріктіру.
- Міндетті сақтандырудың бірыңғай жүйесін қалыптастыру.
- Тұрғын үйді табиғи апаттардан міндетті сақтандыруды енгізу.
- Сақтандыру ұйымдарын тәуекелге бағдарланған қадағалауды жетілдіру.
Тұрғын үйді табиғи апаттардан міндетті сақтандыру әзірге заң жобасында қарастырылған бастама екенін атап өткен жөн. Оның нақты талаптары мен қолданылу тәртібі заңнамалық шешімдерге байланысты болады.
Қаржы нарығының жаңа архитектурасы экономикаға не береді?
Қазақстан қаржыгерлерінің XIV конгресінде көтерілген мәселелер бір ортақ мақсатқа бағытталған: қаржы секторындағы ресурстарды экономиканың ұзақ мерзімді дамуына тиімді пайдалану.
Банктер инвестициялық жобаларды қаржыландыруға белсендірек қатысуы, капитал нарығы компанияларға балама қаржы көздерін ұсынуы, ал сақтандыру жүйесі азаматтар мен бизнестің тәуекелдерін азайтуы тиіс.
Цифрландыру мен жасанды интеллект осы өзгерістерді қолдайтын технологиялық негіз ретінде қарастырылып отыр. Бірақ олардың тиімділігі нақты іске асырылған жобалармен, қаржы қызметтерінің қолжетімділігімен және тұтынушылардың құқықтары қаншалықты қорғалатынымен бағаланбақ.
Алдағы кезеңдегі басты міндет – әзірленген стратегиялар мен заң жобаларын нақты нәтижеге айналдыру. Бұл үшін қаржы реттеушісі, банктер, инвесторлар және нарықтың басқа қатысушылары арасында жүйелі жұмыс қажет.
Бұған дейін біз Қазақстанда капитал нарығы туралы жаңа заң әзірленіп жатқанын және оның инвесторлар мен бизнеске қандай мүмкіндіктер ашуы мүмкін екенін жазған едік. Жаңа заң жобасы қаржы нарығын жаңғыртуға және экономиканы ұзақ мерзімді қаржыландыру көздерін кеңейтуге бағытталған.
