2026 жылғы 1 қаңтардан бастап Қазақстанда зейнетақы активтерін басқару жүйесі жаңа кезеңге өтеді. Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің №67 қаулысына сәйкес, инвестициялық портфельді басқарушылар (ИПБ) зейнетақы активтерін сенімгерлік басқаруды жаңа тәсіл бойынша жүзеге асыруы тиіс, деп хабарлайды DKNews.kz.
Ресми түрде бұл өзгеріс «тәуекел, кірістілік және инвестициялау мерзімдері бойынша әртараптандыру» ретінде ұсынылады. Алайда іс жүзінде жаңа модель салымшылар үшін бұрынғыдан да күрделірек әрі шектеулі болып көрінеді.
Жаңа тәсіл деген не?
Құжатқа сәйкес, әрбір ИПБ үш инвестициялық портфельдің біреуін ғана таңдауға міндетті. Бұл портфельдер:
-
тәуекел деңгейімен,
-
кірістілікті есептеу мерзімімен,
-
салымшының жасына қойылатын талаптармен ерекшеленеді.
Маңызды жайт – портфельді салымшы емес, басқарушы компания өзі таңдайды. Ал салымшы сол таңдаумен келісуге немесе белгілі бір уақыт күтуге мәжбүр.
Қандай басқарушылар нені таңдады?
БЖЗҚ мәліметінше, инвестициялық портфельді басқарушылар мынадай критерийлерді бекіткен:
- Halyk Global Markets, Сентрас Секьюритиз, BCC Invest, Halyk Finance – салымшының зейнетке шығу жасына қарамастан, – ең төменгі кірістілік 12 айдың қорытындысы бойынша есептелетін портфель.
- Alatau City Invest – зейнетке шығуына 3 жылдан астам уақыт қалған салымшыларға ғана арналған портфель, – ең төменгі кірістілік 36 айдың қорытындысы бойынша есептеледі.
Нәтижесінде нарықтағы басқарушылардың басым бөлігі қысқа мерзімді (12 айлық) көрсеткішке байланған бірдей модельді таңдаған.
Ұзақ мерзім қайда қалды?
Зейнетақы жинағы – табиғаты бойынша ұзақ мерзімді құрал. Бірақ жаңа модельде ұзақ мерзімді кірістілікке негізделген портфельді тек бір ғана ИПБ ұсынып отыр. Оның өзі барлық салымшыларға қолжетімді емес.
Бұл жағдай салымшылар үшін мынадай сұрақ тудырады: егер зейнетақы – ондаған жылға арналған жинақ болса, неге басқарушылардың көпшілігі бір жылдық көрсеткішпен шектеледі?
Жасыңыз сәйкес келмесе, не істейсіз?
БЖЗҚ түсіндіруінше, егер салымшының жасы Alatau City Invest таңдаған критерийге сәйкес келмесе, оның бірнеше ғана нұсқасы бар:
- зейнетақы жинақтарын басқа ИПБ-ға немесе ҚР Ұлттық Банкіне тек бір жылдан кейін ғана беру;
- егер жинақтар ИПБ басқаруында бір жыл толмай тұрса – күту;
- басқарудың толық кезеңі аяқталған соң ғана теріс айырма болса, оны өтеуді күту.
Яғни салымшы портфельдің шарттары өзіне қолайсыз екенін түсінсе де, оны бірден өзгерте алмайды.
Формалды кепілдік бар, нақты ықпал жоқ
Заңнама ИПБ-ны ең төменгі кірістіліктен төмен нәтиже болған жағдайда айырманы өтеуге міндеттейді. Бірақ бұл тетік тек нәтиже шыққаннан кейін іске қосылады.
Ал басқару процесінің өзіне салымшының ықпалы жоқтың қасы:
- бір ИПБ – бір портфель,
- таңдау басқарушы жағында,
- салымшы үшін шешім қабылдау уақыты шектеулі.
Реформа ма, әлде жауапкершілікті бөлу ме?
Ресми мәлімдемелерде жаңа тәсіл «жетілдіру» ретінде көрсетіледі. Бірақ шын мәнінде, салымшыға:
- көбірек түсіну,
- көбірек бақылау,
- көбірек таңдау берілген жоқ.
Керісінше, жүйе күрделеніп, ал тәуекелді қабылдау жауапкершілігі болашақ зейнеткерлердің өзіне жүктеліп отыр.
Ақпарат бар, бірақ сенім аз
БЖЗҚ алдағы уақытта да басқарушылардың шешімдері туралы хабарлап отыратынын мәлімдейді. Алайда ақпараттандыру – шешім қабылдауға қатысу емес.
Жаңа модель салымшылар үшін нақты бәсекелестік пен әртараптандыру әкелді ме, әлде тек қағаз жүзіндегі өзгеріс болып қала ма – бұл сұрақтың жауабы алдағы жылдары ғана белгілі болады.
Ал әзірге зейнетақы жинақтары тағы да салымшының еркінен тыс қабылданған шешімдерге тәуелді күйінде қалып отыр.
