Қазақстанда жүріп жатқан Конституциялық реформа елдің болашақ даму бағытын айқындайтын шешуші кезеңге айналып келеді. Конституциялық комиссия отырысында Астана Халықаралық университетінің Жоғары құқық мектебінің профессоры, заң ғылымдарының докторы Исидор Борчашвили ұсынған тұжырымдар реформаның басты өзегін айқын көрсетті: құқықтық кеңістіктің бірлігін сақтай отырып, мемлекеттің адамға бағдарланған сипатын күшейту.
Бұл жерде әңгіме жекелеген нормалар туралы емес, тұтас құқықтық философия жайында болып отыр, деп хабарлайды DKNews.kz.
Арнайы құқықтық режімдер: даму мен бірліктің тепе-теңдігі
Исидор Борчашвилидің айтуынша, қазіргі әлемде көптеген елдер аумақтық дамудың сараланған моделдерін белсенді қолдануда. Бұл – инвестициялар, технологиялар және адами капитал үшін жүріп жатқан жаһандық бәсекеге берілген табиғи жауап.
Алайда мұндай шешімдер мемлекеттің іргелі қағидаттарына тікелей әсер етеді.
«Сондықтан Конституцияда конституциялық заң негізінде жекелеген аумақтар үшін арнайы құқықтық режімдерді белгілеу мүмкіндігін бекіту ұсынылады. Бұл норма мұндай шешімдерді құқықтық кеңістіктің бірлігімен, заң алдындағы теңдікпен және азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарын сақтаумен тікелей байланыстырады», – деді профессор.
Бұл нені білдіреді? Яғни, ерекше экономикалық немесе құқықтық режімдер енгізілген жағдайда да ел ішінде ортақ ережелер, ортақ құқықтық шекара сақталуы тиіс. Аймақтардың дамуы мемлекет тұтастығына қауіп төндірмеуі керек.
Еркіндік емес, ереже үстемдігі
Профессордың айтуынша, арнайы режімдерді Конституция деңгейінде бекіту – еркін шешімдерге жол бермеудің нақты тетігі.
Мұндай тәсіл:
- ашық және алдын ала белгілі өлшемшарттарды белгілейді;
- субъективті немесе саяси конъюнктураға тәуелді шешімдердің алдын алады;
- азаматтардың құқықтарының кез келген жағдайда қорғалуын қамтамасыз етеді.
Яғни, экономикаға серпін беретін шешімдер құқықтық тепе-теңдікті бұзбай жүзеге асады.
Құқықтар мен бостандықтар: мемлекеттің адамға бет бұруы
Борчашвили негізгі құқықтар мен бостандықтарға қатысты ұсынылып отырған түзетулерге ерекше тоқталды. Оның пікірінше, дәл осы блок құқықтық мемлекеттің шынайы мазмұнын айқындайды.
«Бұл тек нормаларды нақтылау емес. Бұл – адам, оның құқықтары мен бостандықтары басты назарда болатын өркениеттік таңдау», – деді ол.
Ұсынылып отырған түзетулер құқықтық мемлекеттің негізгі тіректерін күшейтеді:
- құқық үстемдігі;
- құқықтық айқындық;
- кінәсіздік презумпциясы;
- жеке адамды заңсыз қудалаудан қорғау.
Заң кері күшке ие болмауы тиіс
Спикер азаматтардың жағдайын нашарлататын немесе жауапкершілікті күшейтетін заңдардың кері күші болмайтынын бекіту нормасына ерекше мән берді.
«Бұл – әділеттіліктің іргетасы. Азамат өзі әрекет жасаған сәтте ол құқық бұзушылық болып саналмаса, кейін ол үшін жазаланбауы тиіс. Сондай-ақ оның жағдайын өткен күнмен есептеп нашарлатуға болмайды», – деп атап өтті Борчашвили.
Сонымен бірге, жауапкершілікті жеңілдететін немесе жоятын заңның кері күшке ие болуы – мемлекеттің гуманистік, адамға бағдарланған бағытын айқын көрсетеді.
Құқықтық мемлекеттің құндылықтары Конституцияда
Ұсынылып отырған баптар құқықтық мемлекеттің негізгі қағидаттарын жүйелі түрде бекітеді:
- адам өз кінәсіздігін дәлелдеуге міндетті емес;
- кінә тек заңды күшіне енген сот үкімімен белгіленеді;
- ешкім өзіне және жақын туыстарына қарсы куәлік етуге міндетті емес;
- бір құқық бұзушылық үшін қайта жауапқа тартуға тыйым салынады.
«Бұл нормалардың Конституцияда бекітілуі олардың тек қылмыстық процесс ережелері емес, бүкіл құқықтық жүйенің құндылықтарына айналатынын білдіреді», – деп қорытындылады профессор.
Қандай мемлекет қалыптасады?
Осылайша, Конституциялық реформа:
- мемлекеттің адамға бет бұрғанын,
- құқықтың саясаттан жоғары тұрғанын,
- заңның билікке емес, азаматқа қызмет ететінін көрсетеді.
Бұл – тек бүгінгі күннің емес, келешек ұрпақтың қауіпсіздігі мен сеніміне салынған іргетас.
