Қазақстандағы конституциялық реформа аясында ең көп талқыланып жатқан тақырыптардың бірі – сөз бостандығы мен шығармашылық еркіндікті қорғау. Конституциялық реформа жөніндегі комиссияның бесінші отырысында «Әділ сөз» халықаралық қорының президенті Қарлығаш Жаманқұлова жаңа Конституцияда бұл нормалардың нақты әрі айқын бекітілуін жоғары бағалады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Оның айтуынша, сөз бостандығы – тек азаматтың жеке құқығы емес, қоғам мен мемлекеттің тұрақты дамуына қызмет ететін маңызды құрал. Ашық ақпаратқа қол жеткізу адамдарға өмірлік маңызы бар шешімдерді саналы түрде қабылдауға мүмкіндік береді, ал мемлекет үшін бұл жүйелі қателіктерден сақтанудың тиімді тетігі.
«Сөз бостандығы Конституция преамбуласының жаңа редакциясында жарияланған құқықтың үстемдігі мен “Заң мен Тәртіп” қағидатын сақтаудың рәсімдік шартына айналады», – деді Қарлығаш Жаманқұлова.
Шығармашылық еркіндік кең мағынада қаралады
Қор президенті жаңа редакцияда сөз бостандығымен қатар шығармашылық еркіндіктің де қорғалатынына назар аударды. Бұл ұғым енді тек өнермен шектелмейді, ғылыми, техникалық және көркем шығармашылықтың барлық түрлерін қамтиды.
Бұл – қазіргі заман талабына сай қадам. Себебі идея, ой және инновация экономиканың, ғылымның және мәдениеттің негізгі қозғаушы күшіне айналып отыр.
«Бұл кепілдіктер зияткерлік меншікті қорғаумен қатар жүруі тиіс. Бұл әсіресе цифрлық дәуірде аса маңызды», – деді Қарлығаш Жаманқұлова.
Осылайша, жаңа Конституцияда шығармашылық еңбек пен оның нәтижесі жеке адамның ғана емес, тұтас қоғамның құндылығы ретінде қарастырылады.
Еркіндік пен жауапкершілік арасындағы тепе-теңдік
Сонымен қатар Қарлығаш Жаманқұлова сөз бостандығы абсолютті ұғым емес екенін атап өтті. Азаматтарға ақпарат алу және тарату құқығы берілгенімен, бұл құқық басқа адамдардың құқықтары мен қадір-қасиетіне, қоғамдық мораль мен қоғамдық тәртіпке зиян келтірмеуі тиіс.
«Мұндай шектеулер Конституция мен халықаралық құқықта танылған мақсаттар үшін ғана жол беріледі, яғни бұлыңғыр әрі екіұшты түсіндірмесіз. Цензураға тыйым салынатынын ерекше атап өткім келеді», – деді ол.
Бұл тұжырым еркіндік пен қауіпсіздік арасындағы нақты шекараны белгілеп, кез келген шектеудің заңды әрі түсінікті болуын талап етеді.
Рухани-адамгершілік құндылықтар: анық әрі нақты
Қарлығаш Жаманқұлова Конституцияда қоғамның рухани-адамгершілік құндылықтарына қатысты ұғымдарды бекіту мәселесіне де тоқталды. Оның пікірінше, мұндай нормалар тек қолданыстағы заңдарда нақты айқындалған түсініктерге сүйенуі тиіс.
Бұл тәсіл құқықтық белгісіздіктің алдын алып, нормалардың еркін әрі субъективті түрде түсіндірілуіне жол бермейді.
Қоғам дамуының берік іргетасы
Сөзінің қорытындысында Қарлығаш Жаманқұлова сөз бостандығы, ой еркіндігі және шығармашылық еркіндік Конституция деңгейінде кепілдендірілген жағдайда ғана қоғам толыққанды дами алатынын атап өтті.
«Сөз бостандығын, ой мен шығармашылық еркіндікті Конституция деңгейінде кепілдендірілген түрде қамтамасыз ету қазақстандық қоғамның өркендеуінің берік негізі», – деді ол.
Жаңа Конституциядағы бұл нормалар Қазақстанның ашық пікірталасқа, сыни ойлауға және еркін шығармашылыққа сүйенетін қоғам құруды мақсат етіп отырғанын көрсетеді. Ал бұл – ұзақмерзімді дамудың басты алғышарттарының бірі.
