Қазақстанда алдағы вегетациялық кезең күрделі болғалы тұр. Үкімет су тұтыну лимиттерін бекітіп, оңтүстік өңірлерге нақты талап қойды, деп хабарлайды DKNews.kz.
Себебі биылғы су шаруашылығы жағдайы 2025 жылғы құрғақшылықтың салдарымен қалыптасып отыр. Су аз, ал сұраныс жоғары. Не өзгерді? Қандай өңірлер тәуекел аймағында? Фермерлерге не істеу керек?
Төменде негізгі жайттарды тарқатып көрейік.
Су қай бассейндерде азаяды?
Су ресурстары және ирригация министрлігі бейімдеп жатқан Talsim-NG гидрологиялық моделінің болжамы көңіл көншітпейді. Есептеулерге сәйкес:
- Сырдария мен Талас бассейндерінде су мөлшері көпжылдық нормадан төмен болады;
- Шу өзенінде тек жекелеген учаскелерде ғана норма сақталады;
- Іле бассейнінде жалпы ағын норма шегінде, кей салаларында тіпті жоғары болуы мүмкін.
Мәселе тек су көлемінде емес. Биыл ылғал қоры біркелкі бөлінбеген: орта таулы аймақта ылғал жеткілікті болса, биік таулы белдеуде қар қоры аз. Егер көктемде ауа райы жылы әрі жауын-шашынды болса, жағдай сәл түзелуі мүмкін. Бірақ жазда өзен ағыны төмендеу қаупі бар.
Ең басты тәуекел – Арал-Сырдария және Шу-Талас бассейндері.
Тоқтоғұл мен Шардара: шешуші фактор
Қазір Қырғызстандағы Тоқтоғұл су қоймасындағы су көлемі 7,6 млрд текше метр. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 1,5 млрд текше метрге аз. Энергия тапшылығы салдарынан су күшейтілген режимде босатылып жатыр.
Вегетация басында су қоймасы жинақтау режиміне өтсе, бұл Түркістан облысының Мақтаарал мен Жетісай аудандарына «Достық» каналы арқылы су жеткізуге әсер етуі мүмкін.
Ал Шардара су қоймасы жинақтау режиміне ауыстырылды. Егер су беру келісілген тәртіппен жүрсе:
- 8,3 млрд текше метр су келуі мүмкін;
- Шардара шамамен 5 млрд текше метрге толады;
- Көксарай контрретегіші 2 млрд текше метрге дейін жиналады;
- Қызылорда облысына 1,3 млрд текше метр су жеткізіледі.
Бірақ бәрі трансшекаралық келісімдер мен ауа райына тәуелді.
Киров су қоймасы: Жамбыл үшін қауіп
Шу-Талас бассейніндегі Киров су қоймасында бүгінгі күні 314 млн текше метр су бар – бұл өткен жылдан бір жарым есе аз.
1 сәуірге қарай көлем 400–410 млн текше метрге жетуі мүмкін. Алайда су бөлу үлесіне сәйкес Қазақстан небәрі 285 млн текше метр ала алады. Ал ең төменгі қажеттілік – 400 млн текше метр.
Яғни, Жамбыл облысы үшін ауызсу мен суармалы су бойынша нақты қауіп бар.
Күрішке шектеу, лимитке бақылау
Қалыптасқан жағдайға байланысты Үкімет су алу лимиттерін бекітті:
- Қызылорда облысы – 3,2 млрд м³
- Түркістан облысы – 3,8 млрд м³
- Алматы облысы – 2,1 млрд м³
- Жетісу облысы – 1,8 млрд м³
- Жамбыл облысы – 1,2 млрд м³
Жамбыл облысы бойынша лимит қайта қаралуы мүмкін.
Күрішке де нақты шектеу қойылды:
- Түркістан облысында «Достық» каналы бойында күріш толық тоқтайды;
- Қызылқұм каналы бойында – 3,5 мың гектардан аспау;
- Қызылорда облысында – 70 мың гектардан аспау.
Ылғалсүйгіш дақылдарды қысқарту – негізгі талап.
Су қоймалары неге толмай жатыр?
Оңтүстіктегі ішкі су көздерінен толатын қоймалар да толық емес. Мысалы:
- Бөген су қоймасында 278 млн м³ (өткен жылдан 46 млн-ға аз);
- Бадам су қоймасында 32 млн м³ (18 млн-ға аз).
Ұқсас жағдай Жамбыл облысындағы бірнеше су қоймасында байқалады.
Жөндеу, техника және жаңа жобалар
Жағдайды тұрақтандыру үшін:
- 2025 жылы 1840 шақырым канал тазартылды;
- 680 шақырым желі реконструкцияланды;
- 375 гидротехникалық нысан жөнделді;
- Биыл 2200 шақырымнан астам канал тазаланады;
- 394 нысан жөнделеді;
- 576 бірлік арнайы техника сатып алынды.
Түркістан облысында Қарақуыс және Бәйдібек-ата су қоймаларының құрылысы жалғасуда. Олар 2026 жылы іске қосылып, қосымша 69 млн м³ су жинауға мүмкіндік береді.
«Қара нарыққа» қарсы цифрлық бақылау
Министрлік Бас прокуратурамен бірге судың «қара нарығын» жою бойынша Жол картасын қабылдады.
Енді фермерлермен су беру шарттары электрондық форматта жасалады. Жүйе:
- өтінім беру;
- шарт жасасу;
- нақты су тұтынуды есепке алу;
- төлем жүргізу кезеңдерін толық қамтиды.
Бұл деректердегі айырмашылықты азайтып, адам факторын қысқартуға мүмкіндік береді.
Басқа өңірлерде жағдай қалай?
Ертіс, Есіл, Тобыл-Торғай, Нұра-Сарысу, Жайық-Каспий бассейндерінде су тапшылығы болжанбайды. Бұл аймақтарда суаруға қажетті көлем жалпы тұтынудың 2%-ынан аспайды.
Дегенмен министрлік жағдайды тұрақты бақылауда ұстайтынын мәлімдеді.
Қорытынды: фермер не істеуі керек?
2026 жылғы вегетациялық кезең – су үнемдеу жылы болғалы тұр.
Фермерлерге:
- ылғалсүйгіш дақылдарды қысқарту;
- тамшылатып және жаңбырлатып суару технологиясын енгізу;
- су лимитін қатаң сақтау;
- электрондық шарттарға көшу ұсынылады.
Су – енді тек ресурс емес, стратегиялық фактор.
Ал оңтүстік өңірлер үшін бұл маусым сынақ болмақ.
Егер көктем жауын-шашынды болса, жағдай жеңілдеуі мүмкін. Ал жаз құрғақ келсе, әр текше метрдің есебі сұралады.
