Қазақстан экономикасына салынған шетелдік капитал көлемі Орталық Азиядағы барлық инвестицияның басым бөлігін құрайды.
Біріккен Ұлттар Ұйымының Сауда және даму жөніндегі конференциясының (UNCTAD) соңғы есебіне сәйкес, 2024 жылы Қазақстан экономикасында жинақталған тікелей шетел инвестициясы (ТШИ) 151,3 млрд долларға жеткен, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл – тек үлкен сан ғана емес. Бұл көрсеткіш Қазақстан экономикасының халықаралық капитал үшін қаншалықты тартымды екенін көрсетеді.
Қазақстан экономикасындағы шетел капиталының салмағы
2024 жылы Қазақстанның жалпы ішкі өнімі (ЖІӨ) 291,5 млрд доллар болды. Ал экономикадағы жинақталған шетел инвестициясының көлемі 151,3 млрд доллар.
Яғни, шетел капиталы ел экономикасының шамамен 51,9 пайызына тең.
Бұл нені білдіреді?
Қарапайым тілмен айтқанда, Қазақстандағы көптеген өндіріс орындары, кен орындары, инфрақұрылымдық жобалар, технологиялық кәсіпорындар – бәрі шетелдік инвестицияның қатысуымен дамып жатыр.
Ресеймен салыстырғанда айырмашылық қандай?
UNCTAD деректеріне сүйенсек, Ресей экономикасында жинақталған шетел инвестициясының көлемі шамамен 216 млрд доллар. Бірақ Ресей экономикасы Қазақстаннан әлдеқайда ірі:
- Ресей ЖІӨ – 2,17 трлн доллар
- Қазақстан ЖІӨ – 291,5 млрд доллар
Сондықтан Ресей экономикасындағы шетел капиталының үлесі небәрі 10 пайыз шамасында.
Ал Қазақстанда бұл көрсеткіш 50 пайыздан асады.
Яғни, салыстырмалы түрде Қазақстан экономикасы халықаралық инвестицияға әлдеқайда ашық.
Балтық елдерімен салыстыру
Кеңес Одағы ыдырағаннан кейін Еуропалық Одаққа сәтті интеграцияланған үш мемлекет бар: Эстония, Латвия және Литва.
Бұл елдерде де шетел инвестициясының үлесі жоғары:
- Эстония – ЖІӨ-нің 73,9%
- Латвия – 55,2%
- Литва – 40,9%
Үш елдің экономикасын қоссақ:
- ЖІӨ – 171,4 млрд доллар
- ТШИ – 97,5 млрд доллар
Ал Қазақстанда бұл көрсеткіштер:
- ЖІӨ – 291,5 млрд доллар
- ТШИ – 151,3 млрд доллар
Яғни, экономика көлемі жағынан Қазақстан бұл елдерден айтарлықтай ірі.
Орталық Азиядағы негізгі инвестициялық орталық
Қазақстанның ең үлкен артықшылығы – өңірдегі экономикалық салмағы.
2024 жылы Орталық Азиядағы төрт көрші мемлекеттің (Өзбекстан, Қырғызстан, Тәжікстан, Түрікменстан) жиынтық көрсеткіштері:
- ЖІӨ – 215 млрд доллар
- ТШИ – 69,3 млрд доллар
Бұл Қазақстандағы инвестиция көлемінен екі еседен де аз.
Яғни, Орталық Азиядағы жұмыс істеп тұрған шетел инвестициясының 68,6 пайызы Қазақстанда шоғырланған.
Бұл Қазақстанның өңірдегі басты экономикалық орталық екенін көрсетеді.
Қазақстан инвестицияны қалай көбейтті?
Қазақстан тәуелсіздік алғаннан кейінгі алғашқы жылдары инвестиция көлемі аса үлкен болмаған.
2000 жыл
- Қазақстандағы ТШИ – 10,1 млрд доллар
Сол кезде:
- Эстониядан – 3,9 есе көп
- Литвадан – 4,4 есе көп
- Латвиядан – 4,8 есе көп
Ал Ресей – 32,2 млрд доллар.
Орталық Азия елдерімен айырмашылық өте үлкен болды:
- Түрікменстан – 1,8 млрд
- Өзбекстан – 0,7 млрд
- Қырғызстан – 0,4 млрд
- Тәжікстан – 0,2 млрд
2010 жыл
Қазақстанда инвестиция күрт өсті:
- 63,4 млрд доллар
Сол кезде:
- Эстониядан – 3,9 есе көп
- Литвадан – 4,8 есе көп
- Латвиядан – 6,1 есе көп
Ресейде бұл уақытта инвестиция 336,3 млрд доллар болды.
2023 жыл
Қазақстан посткеңестік кеңістіктегі негізгі инвестициялық орталықтардың біріне айналды.
- ТШИ – 157,6 млрд доллар
Бұл:
- Эстониядан – 5,1 есе көп
- Латвиядан – 6,7 есе көп
- Литвадан – 4,8 есе көп
Ал Ресейде – 255 млрд доллар.
Геосаяси жағдай мен санкциялар Қазақстан мен Ресей арасындағы айырмашылықты азайтты.
Қазақстанның әлсіз тұсы
Қазақстан шетел инвестициясын көп тартқанымен, өз капиталының сыртқа шығуы әлі де аз.
Мысалы:
- 2000 жылы – 0,7 млрд доллар
- 2010 жылы – 4,9 млрд доллар
- 2023–2024 жылдары – 17–18 млрд доллар
Ал Ресейдің сыртқы инвестициясы ондаған есе жоғары.
Бұл Қазақстан экономикасының әлі де капитал импорттаушы ел екенін көрсетеді.
2024 жылғы күтпеген жағдай
2024 жылы Қазақстанда алғаш рет тікелей шетел инвестициясының нетто ағыны теріс көрсеткішке түсті.
Кері сальдо шамамен –2,6 млрд доллар болды.
UNCTAD сарапшылары мұны бірнеше факторымен түсіндіреді:
- жаһандық экономикалық тұрақсыздық
- геосаяси тәуекелдер
- трансұлттық компаниялар белсенділігінің төмендеуі
- компаниялардың дивидендтерді шетелге шығарып алуы
Яғни, жаңа инвестициядан гөрі капиталдың бір бөлігі сыртқа кеткен.
Қазақстан – ТМД-дағы ең жоғары табысты елдердің бірі
2025 жылғы мәліметке сәйкес, Қазақстан жан басына шаққандағы ЖІӨ бойынша ТМД елдері арасында бірінші орынға шықты.
Халықаралық валюта қорының бағалауынша:
- Қазақстан – 14,77 мың доллар
- Ресей – 14,26 мың доллар
- Грузия – 9,57 мың доллар
- Армения – 8,86 мың доллар
- Қытай – 13,69 мың доллар
Бұл Қазақстан экономикасының соңғы жылдары айтарлықтай өскенін көрсетеді.
Неге инвесторлар Қазақстанды таңдайды?
Сарапшылар бірнеше негізгі факторды атайды:
1. Табиғи ресурстар
Мұнай, газ, металл сияқты стратегиялық шикізат.
2. Нарық көлемі
Орталық Азиядағы ең ірі экономика.
3. География
Еуропа мен Азия арасындағы маңызды транзиттік бағыт.
4. Институционалдық тұрақтылық
Салыстырмалы түрде тұрақты экономикалық саясат.
Қорытынды
Қазақстан бүгінгі таңда Орталық Азиядағы негізгі инвестициялық орталыққа айналды.
Өңірдегі шетел капиталының шамамен 70 пайызы дәл осы елде шоғырланған.
Бұл Қазақстан экономикасының көлемін ғана емес, оның халықаралық инвесторлар үшін маңызды нарыққа айналғанын көрсетеді.
Дегенмен, алдағы жылдары ел алдында жаңа міндет тұр:
шетел инвестициясын тартумен қатар, қазақстандық компаниялардың да сыртқы нарықтарға белсенді шығуын қамтамасыз ету.
