Сауда Қазақстан экономикасының негізгі драйверлерінің бірі болып саналады және ішкі нарықты қалыптастыруда маңызды рөл атқарады. Бұл сектор жұмыспен қамтуды қамтамасыз етіп, шағын және орта бизнестің дамуына ықпал етеді, сондай-ақ өндірушілер мен тұтынушылар арасындағы маңызды байланыстырушы буын ретінде қызмет етеді. Дәл осы сауда саласы соңғы жылдары елдің жалпы ішкі өніміне ең үлкен үлес қосатын бағыттардың бірі ретінде қалыптасып, экономиканың аса маңызды салаларының бірі болып отыр. Мәселен, 2025 жылға арналған жедел деректерге сәйкес Қазақстанның ЖІӨ құрылымындағы сауданың үлесі 19,2%-ға жетті. Үш жыл бұрын бұл көрсеткіш 16,4% болған. Осылайша, саланың дамуы және оның ел экономикасына ықпалының артуы байқалады. 2025 жылдың қорытындысы бойынша сауда саласының өсімі 8,9%-ды құрады, бұл экономика салалары арасында жоғары өсімнің бірі болды.
Сауда секторының маңызы тек экономикалық белсенділік пен жұмыспен қамтуға қосқан үлесімен ғана шектелмейді. Бұл салада жұмыс істейтін компаниялар мемлекеттік бюджетке елеулі түсім алып келетін негізгі донорлардың бірі болып табылады.
Осы материалда біз Қазақстанның сауда саласындағы ең ірі 20 салық төлеушіні қарастырамыз. Зерттеудің объективтілігін қамтамасыз ету мақсатында іріктеуден формалды түрде сауда саласына жатқызылатын мұнай-газ секторындағы компаниялар алып тасталды.
2025 жылдың қорытындысы бойынша Kaspi.kz маркетплейсі сауда секторындағы ең ірі салық төлеуші болды, 138,4 млрд теңге көлемінде салық төледі. Соңғы үш жылда компанияның салық төлемдері 2 еседен астам көбейді. Kaspi.kz-тің барлық сауда онлайн-платформалары — «Kaspi Дүкен» ЖШС, «Kaspi Travel» ЖШС, «Колёса» АҚ, «Magnum E-commerce Kazakhstan» ЖШС да салық төлеуге өз үлесін қосты.
Екінші орынды 2025 жылы 125,3 млрд теңге көлемінде салық төлеген Toyota-ның ресми дистрибьюторы — «Тойота Мотор Қазақстан» ЖШС иеленді. Компания автомобильдерді, түпнұсқа қосалқы бөлшектер мен Toyota аксессуарларын көтерме сатумен және жеткізумен айналысады, қызметті кепілдік бере отырып көрсетеді, сондай-ақ Қазақстан мен Қырғызстан аумағында брендтің маркетингіне жауап береді.
Сауда саласындағы ең ірі салық төлеушілердің алғашқы үштігін «„Кока-Кола Алматы Боттлерс“ бірлескен кәсіпорыны» ЖШС түйіндейді, оның салық төлемі 61,6 млрд теңгені құрады. Компания Coca-Cola, Sprite, Fanta, BonAqua, Fuse Tea, Piko және т.б. маркалармен газдалған және газдалмаған алкогольсіз сусындарды өндіреді. Ол Қазақстанда франчайзинг құқығымен жұмыс істейді және сусындар шығару үшін концентраттарды The Coca-Cola Company-дан сатып алады.
Үздік 10 салық төлеуші тізіміне енген қалған компанияларды да атап өтейік.
Төртінші орын — «Бритиш Американ Тобакко Қазақстан Трейдинг» ЖШС: 2025 жылы 42,5 млрд теңге салық төлеген. Компания халықаралық BAT тобының құрамына кіреді, темекі және шылымды қыздыру жүйелері (glo) брендтерін дистрибуциялаумен айналысады.
Бесінші орын — «АСБИС Қазақстан» ЖШС: 31 млрд теңге. Компания халықаралық ASBIS Group холдингі құрамына кіреді әрі Еуропа, Таяу Шығыс және Африка (EMEA) аймақтарында IT өнімдерінің ең ірі дистрибьюторы ретінде қызмет атқарады.
Алтыншы орын — «„Борусан Макина Қазақстан“ шетел кәсіпорыны» ЖШС: 27,2 млрд теңге. Компания Қазақстан мен Қырғызстан аумағында Caterpillar-дың ресми дилері болып табылады, ірі түрік Borusan холдингінің құрамына кіреді, Қазақстан нарығында 20 жылдан астам жұмыс істейді. Ұйым құрылыс, өңдеу, тау-кен және мұнай-газ салаларына кешенді шешімдер ұсынады: арнайы техниканы сату және жалға беру, энергетикалық жүйелерді сату және оларға қызмет көрсету, сервис, қосалқы бөлшектер және т. б.
Жетінші орын — «Samsung Electronics Central Eurasia» ЖШС: 26,6 млрд теңге. Бұл компания Қазақстан мен Орталық Азия елдеріндегі Samsung компаниясының ресми өкілі болып табылады. Компания электроника және тұрмыстық техникадан құралған кең ассортиментті көтерме және бөлшек саудамен айналысады.
Сегізінші орын — «KDV Қазақстан» ЖШС: 23,1 млрд теңге. Компания Қазақстанда ресейлік KDV Group холдингінің ресми дистрибьюторы болып табылады. Ол кондитер өнімдері мен снектерді қоса алғанда, азық-түлік өнімдерін көтерме бағамен сатады.
Тоғызыншы орын — «Eurasian Machinery» ЖШС: 23 млрд теңге. Бұл — Қазақстан мен Орталық Азиядағы тау-кен, құрылыс және мұнай-газ салаларына арналған арнайы техника (экскаваторлар, жүк көліктері, жүк тиегіштер, жол техникасы және тағы басқалар) жеткізушілердің бірі.
Оныншы орын — «Magnum Cash&Carry» ЖШС: 20,7 млрд теңге. Бұл — Қазақстандағы ең ірі сауда-бөлшек желісі.
Сауда саласындағы ең ірі 20 салық төлеуші туралы ақпараттық кестеде толық көрсетілген. Бұл компаниялар 2025 жылы ел қазынасына барлығы 690 млрд теңгеден астам салық төлеген.
Ұсынылған рейтинг сауда саласы Қазақстан экономикасының ең ірі сегменттерінің бірі ғана емес, сонымен қатар мемлекеттік бюджетті толықтырудың маңызды көзі екенін айқын көрсетеді. Ірі компаниялардың қомақты салық төлемдері олардың қызметінің ауқымын, айналым деңгейінің жоғары екенін және ішкі нарықта тауарлар мен қызметтерге тұрақты сұраныстың бар екенін айғақтайды.
Тұтыну нарығының дамуы, сауданың цифрлануы және электрондық коммерцияның артуы сауда саласының экономика мен елдің фискалдық жүйесі үшін маңызын одан әрі арттыратыны сөзсіз. Бұл сауда секторын Қазақстанның экономикалық құрылымындағы негізгі элементтердің біріне айналдырады, ол іскерлік белсенділікке де, мемлекеттік бюджетке де айтарлықтай әсер етеді.
