Қазақстанның зейнетақы жүйесі тұрақты даму серпінін сақтап келеді.
Соңғы жылдары негізгі көрсеткіштер — жинақтар көлемі мен халықты қамту деңгейі бірізді өсіп отыр. Бұл экономикадағы құрылымдық өзгерістерді, азаматтардың қаржылық тәртібінің артуын, сондай-ақ осы бағытта іске асырылып жатқан шараларды көрсетеді.
Ағымдағы жылдың наурыз айының басындағы жағдай бойынша қазақстандықтардың зейнетақы жинақтарының көлемі 27 трлн теңгеге жуықтап, бір жыл бұрынғы дәл осындай кезеңмен салыстырғанда 18,5%-ға артты. Зейнетақы жинақтарының өсімі барлық жарна түрлері бойынша байқалады, бұл олардың әрқайсысының маңыздылығы жоғары екенін көрсетеді.
Міндетті зейнетақы жарналары (МЗЖ) есебінен қалыптасқан зейнетақы жинақтары бір жылда 15,3%-ға немесе 3,4 трлн теңгеге артты. 1 наурызға қарай олардың жалпы көлемі 25 трлн теңгеден асты. Естеріңізге салсақ, МЗЖ жұмыскердің өз табысынан жасалатын ай сайынғы аударымдар арқылы қалыптасады: әрбір жалақыдан 10% ұсталып, жеке зейнетақы шотына аударылады.
Ал міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары (МКЗЖ) есебінен қалыптасқан жинақтар көлемі бір жылда шамамен 15%-ға артып, 746,9 млрд теңгеге жетті. Бұл жинақтар зиянды немесе қауіпті еңбек жағдайларында жұмыс істейтін қызметкерлер үшін аударылатын жарналар есебінен қалыптасады. Оларды жұмыс беруші қызметкердің ай сайынғы табысының 5%-ы мөлшерінде толық төлейді. Бұл денсаулыққа түсетін жүктемені өтеуге және болашақта қолдау көрсетуге бағытталған қосымша қаржылық қорғаныс болып табылады.
Ерікті зейнетақы жарналары (ЕЗЖ) бойынша жинақтар да бір жылда 24%-ға айтарлықтай өсті. 2026 жылғы 1 наурыздағы жағдай бойынша олардың көлемі 10,09 млрд теңгені құрады. Ерікті зейнетақы жарналары — бұл ерікті түрде жасалатын аударымдар: әр адам міндетті төлемдерден бөлек, қанша және қашан жинақтайтынын өзі шешеді. Бұл құрал болашақ зейнетақысын ұлғайтқысы келетіндерге қолайлы әрі қосымша қаржылық қор қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Азаматтардың зейнетақы жинақтарын қалыптастырудың қосымша тетігі ретінде жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналары (ЖМЗЖ) енгізілді, бұл жарналарды жұмыс беруші өз қаражаты есебінен (қызметкердің жалақысынан ұстамай) төлейді. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап мөлшерлеме қызметкер жалақысының 3,5%-ын құрайды және 2028 жылға қарай кезең-кезеңімен 5%-ға дейін ұлғаяды. ЖМЗЖ аударымдары қызметкерлерді өмір бойы төленетін қосымша жинақтаушы зейнетақы төлемімен қамтамасыз етуге мүмкіндік береді.
Бұл шара, ең алдымен, қазақстандық жастарды қолдауға бағытталған, себебі болашақ зейнетақы мөлшері тікелей зейнетақы аударымдарының көлеміне байланысты болады. 2026 жылғы 1 наурыздағы жағдай бойынша ЖМЗЖ есебінен жинақталған сома 879,18 млрд теңгені құрап, өткен жылдың дәл осындай кезеңімен салыстырғанда 2,8 есе өсті. 2025 жылдың қорытындысы бойынша жұмыс берушінің міндетті зейнетақы жарналары жүйесімен 5,5 млн-нан астам қазақстандық қамтылды.
Енді азаматтардың зейнетақы жинақтарының өсуіне әсер еткен себептер мен факторларды қарастырайық.
Жалпы, БЖЗҚ-дағы жинақтар екі негізгі арна арқылы қалыптасады — тұрақты зейнетақы жарналары және зейнетақы активтерінен түсетін инвестициялық кіріс.
Зейнетақы жарналары
Биылғы жылдың қаңтар–ақпан айларында салымшылардың жеке және шартты зейнетақы шоттарына зейнетақы жарналары түрінде 571,83 млрд теңге түсті, бұл 2025 жылдың дәл осындай кезеңімен салыстырғанда 15%-ға көп.
Жарналар көлемі барлық санаттар бойынша өсім көрсетіп отыр. Атап айтқанда, жарна түрлері бойынша ағымдағы жылдың алғашқы екі айында жеке зейнетақы шоттарына түскен қаражат төмендегідей қалыптасты:
- МЗЖ — 446,35 млрд теңге (өсім — өткен жылдың дәл осындай кезеңімен салыстырғанда 7,3%-ға);
- МКЗЖ — 26,89 млрд теңге (өсім — 20,0%-ға);
- ЖМЗЖ — 98,25 млрд теңге (өсім — 68,9%-ға);
- ЕЗЖ — 347,0 млн теңге.
Жалпы алғанда, байқалып отырған динамика зейнетақы жүйесінің біртіндеп нығайып келе жатқанын және халықтың қаржылық тұрақтылығының арта түскенін аңғартады.
Біріншіден, жарналар көлемінің артуы азаматтардың табысының өсуімен тікелей байланысты. Жалақы көбейген сайын міндетті зейнетақы аударымдары да автоматты түрде өсіп, жеке шоттардағы жинақтардың ұлғаюына ықпал етеді.
Екіншіден, оң динамика жұмыспен қамтудың кеңеюімен және көлеңкелі экономиканың біртіндеп қысқаруымен байланысты. Ресми еңбек ететін азаматтар саны артқан сайын зейнетақы жүйесінің қамту аясы да кеңейіп, жарналардың тұрақты түсімі қалыптасады.
Үшіншіден, маңызды факторлардың бірі — халықтың қаржылық тәртібі мен қаржылық сауаттылығының артуы. Қазақстандықтардың басым бөлігі зейнетақы жинақтарын формалдық міндет емес, ұзақмерзімді қаржылық қорғаныс құралы ретінде қабылдай бастады, бұл ерікті жарналардың артуынан және міндетті аударымдардың жүйелі түрде жүргізілуінен де байқалады.
Сонымен қатар жүйенің жетілдірілуі де өз ықпалын тигізіп отыр: жарналардың қосымша түрлерінің енгізілуі және қаражат есебінің ашықтығы зейнетақы жүйесіне деген сенімді арттырып, оған қатысуға қызығушылықты күшейтті.
Осылайша, зейнетақы жарналары көлемінің артуы бір реттік құбылыс емес, ол экономикадағы, еңбек нарығындағы және азаматтардың қаржылық мінез-құлқындағы ауқымды өзгерістердің нәтижесі — мұның өзі зейнетақы жүйесінің тұрақты әрі теңгерімді дамуына негіз қалыптастырады.
Инвестициялық кіріс
Белгілі болғандай, азаматтардың зейнетақы жинақтары шоттарда бос жатпай, инфляциядан қорғау және кіріс алу мақсатында түрлі қаржы құралдарына инвестицияланады. Инвестициялық кіріс қазақстандықтардың зейнетақы қаражаты құрылымында негізгі рөл атқарады.
Осылайша, 2026 жылдың алғашқы екі айының қорытындысы бойынша салымшылар шоттарына түскен таза инвестициялық кіріс 523,88 млрд теңгеден асып, барлық түсімдердің 48%-ын, яғни жартысына жуығын құрады. Жалпы алғанда, 2026 жылғы 1 наурыздағы жағдай бойынша 2014 жылдан бері (зейнетақы активтері БЖЗҚ-ға біріктірілгеннен кейін) жинақталған таза инвестициялық кіріс 10,83 трлн теңгені құрады. Жасалған төлемдерді ескерсек, оның салымшылардың (алушылардың) зейнетақы жинақтарының жалпы көлеміндегі үлесі 41,7%-ды құрайды, бұл инвестициялық қызметтің азаматтар жинақтары құрылымындағы маңызды рөлін көрсетеді.
Естеріңізге салсақ, Қазақстанда ҚР Ұлттық банкі басқаратын МЗЖ мен МКЗЖ-ның сақталуына инфляция деңгейі ескеріле отырып мемлекеттік кепілдік беріледі. Жекелеген кезеңдерде табыстылық төмендеп, бұл салымшының жинақталған табысына әсер еткен жағдайда, төлем алу құқығы туындаған сәтте айырма мемлекет есебінен өтеледі.
Зейнетақы активтерін инвестициялық басқару және есепке алу жүйесі ашық жүргізіледі: әрбір салымшы өз инвестициялық кірісін enpf.kz сайтындағы жеке кабинеті арқылы немесе мобильді қосымшада қадағалай алады.
Салымшыларға төленетін зейнетақы төлемдері
БЖЗҚ-дан төленетін төлемдер де тұрақты әрі уақтылы жүзеге асырылуда. 2026 жылдың қаңтар–ақпан айларында барлық жарна түрлері бойынша төлемдер мен БЖЗҚ-дан сақтандыру ұйымдарына жасалған аударымдар 237,13 млрд теңгеге жетті.
Жас бойынша зейнетақы төлемдерінің көлемі 42,32 млрд теңгені құрады. Жасына байланысты зейнеткерлікке шығуына орай БЖЗҚ-дан кестеге сәйкес төленетін орташа айлық төлем мөлшері 38 735 теңгені құрайды. Атап өтсек, бір жыл ішінде бұл көрсеткіш 8,8%-ға артқан (бұдан бір жыл бұрын 35 616 теңге болған). Бұл дерек зейнетақы жүйесінің біртіндеп тұрақтанып, тиімділігінің артып келе жатқанын аңғартады. Орташа төлемнің өсуі азаматтардың зейнетақы жинақтарының ұлғаюымен қатар, инвестициялық табыстың тұрақты қалыптасуын да көрсетеді. Сонымен бірге бұл жағдай зейнетақымен қамсыздандыру деңгейінің кезең-кезеңімен жақсарып, төлемдердің болжамдылығы күшейіп келе жатқанын білдіреді. Бұған қоса, заңнамаға сәйкес БЖЗҚ-дан жүзеге асырылатын зейнетақы төлемдерінің мөлшері жыл сайын индекстеліп отырады. Мәселен, 2026 жылға дейін зейнетке шыққан азаматтар үшін БЖЗҚ-дан төленетін зейнетақы төлемдері 1 қаңтардан бастап 5%-ға арттырылды.
Бұдан бөлек, зейнетақы төлемдерінің өсуіне жаңа шара да әсер етті, нақтырақ айтқанда, жаңа ереже енгізілді. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап күшіне енген жаңа ҚР Салық кодексіне сәйкес БЖЗҚ-дан төленетін зейнетақы төлемдері жеке табыс салығынан (ЖТС) босатылды. Енді зейнетақы төлемдерін жасау және біржолғы алу (тұрғын үйге немесе емделуге) кезінде ЖТС (10%) салынбайды. Бұған дейін бұл салық қаражатты алу кезінде ұсталып келген. Азаматтар қолына тиетін нақты соманы көбірек алатын болады, өйткені салық енді қолданылмайды.
Жеке төлем түрлері бойынша жыл басынан бергі жағдай мынадай:
- тұрғын үй жағдайын жақсарту және емделу мақсатындағы біржолғы зейнетақы төлемдері (БЗТ) — 86,26 млрд теңге;
- мұрагерлік бойынша жасалған төлемдер — 26,86 млрд теңге;
- ҚР-дан тыс жерлерге ТТЖ бойынша көшуге байланысты жасалған төлемдер — 6,67 млрд теңге;
- мүгедектігі бар жандарға жасалған төлемдер — 665,93 млн теңге;
- жерлеу рәсімдеріне жасалған төлемдер — 1,63 млрд теңге;
- сақтандыру ұйымдарына жасалған аударымдар — 72,73 млрд теңге.
Естеріңізге салсақ, БЖЗҚ-дан жасалатын ай сайынғы ең төменгі төлем мөлшері тиісті қаржы жылына арналған республикалық бюджет туралы заңмен белгіленген ең төменгі күнкөріс деңгейінің кемінде 70%-ын құрайды (2026 жылы — 50 851 тг). БЖЗҚ-дан жасалатын ай сайынғы ең жоғары төлем мөлшері шектелмеген және алушының зейнетақы жинақтарының сомасына байланысты болады.
Жалпы алғанда, зейнетақы төлемдерінің мөлшері тұрақты зейнетақы жарналары мен жинақталған инвестициялық табыс есебінен қалыптасатын зейнетақы жинақтарының көлеміне байланысты болады. БЖЗҚ-дан жасалатын төлемдер жеке зейнетақы шотындағы қаражат толық таусылғанға дейін жүзеге асырылады. Жеке зейнетақы жинақтары салымшының меншігі болып табылатындықтан, олар азаматтық заңнамада көзделген жалпы тәртіппен мұраға да қалады.
Жалпы алғанда, елдің зейнетақы жүйесі дамып, жетілдірілген сайын, азаматтардың оған деген сенімі және бизнестің жауапкершілігі артып, көрсеткіштер жақсара түседі. Соның айқын мысалы — БЖЗҚ-ның белсенді салымшылары санының өсуі. Олардың саны біртіндеп артып келеді, әсіресе, өз шоттарын тұрақты түрде өздері толықтырып отыратын салымшылар санының айтарлықтай ұлғаюы байқалады.
Жылдық деректер негізінде жағдайды қарастырайық. 2025 жылы БЖЗҚ-ның белсенді салымшыларының саны 7,2 млн адамды құрады, ал 2021 жылы олардың саны 7 млн адамнан аз болған. Бір қарағанда өсім елеусіз болып көрінуі мүмкін, алайда іс жүзінде олай емес. Белсенді салымшылар саны өсіп қана қоймай, олардың құрылымы да біртіндеп жақсарып келеді. Атап айтқанда, зейнетақы шоттарына тұрақты түрде жарна аударып отыратын (жылына 9–12 жарна) салымшылар саны 2021–2025 жылдар аралығында 4,2 млн-нан 4,7 млн адамға дейін артқан. Ал жылына 6–8 жарна төлейтін салымшылар саны 1 млн-нан 898,9 мың адамға дейін азайған, сондай-ақ жылына 1–5 жарна төлейтіндер саны 1,8 млн-нан 1,57 млн адамға дейін қысқарған. Белсенді, жарнаны тұрақты төлейтін салымшылардың үлесі артып келеді.
Қазақстанның зейнетақы жүйесі бүгінде сапалы жаңа даму кезеңіне өтуде. Жинақтардың өсуі, қамтудың кеңеюі, жұмыс берушілер рөлінің күшеюі және инвестициялық табыстың елеулі үлесі азаматтардың болашақ қаржылық әл-ауқаты үшін берік негіз қалыптастырады.
Маңыздысы — бұл өзгерістер уақытша емес, жүйелі сипатқа ие. Халықтың қатысуы артып, жарна төлеу тәртібі нығая түсуде, ал жүйенің өзі біртіндеп икемдірек, ашық әрі әділ бола түсуде. Мұның бәрі зейнетақы жүйесіне деген сенімді күшейтіп, оны ұзақ мерзімді қорғаудың сенімді құралына айналдырады.
Түптеп келгенде, әңгіме тек сандар туралы емес, қаржылық жауапкершілік пен ертеңгі күнге деген сенімді қалыптастыру туралы болып отыр. Ал қазіргі үрдіс Қазақстанда лайықты зейнетақы алу біртіндеп қалыпты жағдайға айналып келе жатқанын көрсетеді.
