15 маусымда Алматыда Ауғанстан мәселесіне арналған «Орталық Азия + Еуропалық Одақ» форматындағы кездесу өтті. Аймақ елдерінің және Еуропалық Одақтың арнайы өкілдері қауіпсіздік, гуманитарлық жағдай, өңірлік тұрақтылық пен болашақ ынтымақтастық бағыттарын талқылау үшін бас қосты, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл кездесу сырт көзге кезекті дипломатиялық іс-шара болып көрінуі мүмкін. Алайда сарапшылардың пікірінше, ол халықаралық қауымдастықтың Ауғанстанға қатысты көзқарасының біртіндеп өзгеріп жатқанын көрсетеді.
Формат қалай қалыптасты?
Ауғанстан бойынша ЕО мен Орталық Азияның арнайы өкілдерінің алғашқы кездесуі 2021 жылдың сәуірінде онлайн форматта өткен болатын.
Сол кезде негізгі назар:
- Бейбітшілік процесін қолдауға
- Ауғанстан бойынша өңірлік ынтымақтастыққа аударылды
Алайда 2021 жылдың тамызында Талибан қозғалысының билікке қайта келуі күн тәртібін түбегейлі өзгертті.
Содан бері кездесулер:
- Алматыда
- Брюссельде
- Ашхабадта
- Бішкекте
- Душанбеде өтті
2026 жылы бұл формат қайтадан Алматыға оралды.
ЕО Ауғанстанға қатысты қандай саясат ұстанып отыр?
Еуропалық Одақ бүгінге дейін Талибан үкіметін ресми түрде мойындаған жоқ.
Сонымен бірге Брюссель:
- Адам құқықтары мәселесін көтеруді жалғастырып келеді
- Әйелдердің құқықтарына қатысты сын-пікір білдіреді
- Гуманитарлық көмекті тоқтатқан жоқ
Еуропалық комиссияның мәліметінше:
- 1994 жылдан бері Ауғанстандағы гуманитарлық операцияларға шамамен 2,1 млрд еуро бөлінді
- 2025 жылы 161 млн еуродан астам қаржы бағытталды
- 2026 жылы тағы 162 млн еуро бөлу жоспарланған
Бұл көмектер Талибан құрылымдары арқылы емес, халықаралық гуманитарлық ұйымдар арқылы жеткізіледі.
ЕО саясатының басты өзгерісі неде?
Сарапшылардың пікірінше, бүгінде мәселе Талибанды мойындау немесе мойындамауда емес.
Негізгі сұрақ – Ауғанстанмен қалай жұмыс істеу керек деген мәселеде.
Соңғы бес жыл ішінде:
- Талибан билігі сақталды
- Оқшаулау саясаты күткен нәтижені бермеді
- Гуманитарлық және экономикалық проблемалар сақталды
Сондықтан халықаралық қауымдастық біртіндеп практикалық өзара іс-қимыл тетіктерін іздеуге көшіп келеді.
Орталық Азияның рөлі неге артып келеді?
Еуропалық Одақ үшін Орталық Азия елдерінің тәжірибесі ерекше маңызды.
Себебі өңір мемлекеттері:
- Ауғанстанмен тікелей жұмыс істеп келеді
- Сауда байланыстарын сақтап отыр
- Гуманитарлық жобаларды жүзеге асыруда
- Қауіпсіздік мәселелерімен күнделікті бетпе-бет келеді
Орталық Азия елдері Ауғанстанды сыртқы дағдарыс емес, өңірлік кеңістіктің бір бөлігі ретінде қарастырады.
Сондықтан аймақтың тәжірибесі ЕО үшін маңызды практикалық ресурсқа айналып отыр.
Қазақстанның ұстанымы қандай?
Қазақстан соңғы жылдары Ауғанстан мәселесіне қатысты белсенді саясат жүргізіп келеді.
Бұл бағыттарға:
- Гуманитарлық көмек
- Білім беру бағдарламалары
- Медициналық ынтымақтастық
- Сауда байланыстары
- Халықаралық дипломатиялық бастамалар кіреді
2025 жылы Қазақстан Президентінің Ауғанстан бойынша арнайы өкілі қызметі енгізілді. Бұл лауазымға Еркін Тукумов тағайындалды.
Сарапшылардың пікірінше, бұл қадам Ауғанстан бағытының Қазақстан сыртқы саясатындағы маңызын көрсетеді.
Алматыдағы БҰҰ орталығының рөлі қандай?
Кездесу Алматыдағы Орталық Азия мен Ауғанстанға арналған БҰҰ-ның Тұрақты даму мақсаттары жөніндегі аймақтық орталығында өтті.
Бұл кездейсоқ таңдау емес.
Өйткені қазіргі көзқарас бойынша Ауғанстан мәселесі тек қауіпсіздік тақырыбы ретінде емес, сонымен қатар:
- Тұрақты даму
- Гуманитарлық қолдау
- Өңірлік байланыс
- Экономикалық ынтымақтастық
- Халықаралық үйлестіру мәселелерімен тығыз байланысты
қарастырыла бастады.
Ауғанстандағы тәуекелдер мен мүмкіндіктер
Ауғанстанға қатысты қауіптер әлі де өзекті болып отыр.
Олардың қатарында:
- Терроризм
- Есірткі тасымалы
- Заңсыз көші-қон
- Шекара қауіпсіздігі мәселелері
- Гуманитарлық дағдарыстар
Сонымен қатар бірқатар мүмкіндіктер де бар:
- Өңірлік сауда
- Транзиттік бағыттар
- Көлік дәліздері
- Энергетикалық жобалар
- Ауыл шаруашылығы ынтымақтастығы
- Гуманитарлық логистика
Сондықтан Орталық Азия елдері Ауғанстанды тек қауіп көзі ретінде емес, өңірлік архитектураның маңызды элементі ретінде қарастыра бастады.
Бұл неге маңызды?
Алматыдағы кездесу Талибан үкіметін тануға қатысты шешім қабылдаған жоқ. Оның негізгі маңызы халықаралық қауымдастықтың Ауғанстанға қатысты ұстанымындағы өзгерісті көрсетуінде жатыр.
Бүгінде халықаралық саясат «тану немесе оқшаулау» деген қарапайым таңдаудан алыстап келеді. Оның орнына гуманитарлық көмек көрсету, өңірлік тұрақтылықты қолдау және практикалық өзара іс-қимылды дамыту бағытындағы жаңа тәсілдер талқылануда.
Алматыдағы кездесу осы үрдістің көрінісі ретінде бағаланып отыр.
