Ереже өзгереді.
2027 жылғы 1 қаңтардан бастап мемлекет зейнетақы жинақтарының табыстылығы мен жинақталған инфляция арасындағы айырманы автоматты түрде өтемейді. Нақты аударылған жарналарға кепілдік сақталады, бірақ олардың сатып алу қабілетіне кепілдік берілмейді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл зейнетақының жойылатынын немесе БЖЗҚ-дағы қаражаттың алынатынын білдірмейді. Алайда мемлекеттік қорғаудың экономикалық ауқымы тарылады.
Нақты қандай кепілдік өзгереді?
Қазір мемлекет міндетті зейнетақы жарналарының инфляция деңгейін ескере отырып сақталуына кепілдік береді. Егер зейнетақы алу құқығы туындаған кезде жинақтардың табыстылығы бағаның өсуінен төмен болса, бюджет айырманы өтейді.
2027 жылдан бастап Әлеуметтік кодекстің 217-бабынан «инфляция деңгейін ескере отырып» деген талап алынып тасталады. Инфляция бойынша айырманы өтейтін бұрынғы бюджеттік тетік те тоқтайды.
Жаңа редакцияда мына норма қалады:
"Мемлекет зейнетақы төлемдерін алушыларға Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қорындағы міндетті зейнетақы жарналарының, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналарының сақталуына олардың нақты енгізілген міндетті зейнетақы жарналары, міндетті кәсіптік зейнетақы жарналары мөлшерінде кепілдік береді".
Айырмашылық елеулі.
Мемлекет зейнетақы шотына түскен теңгенің номиналды сомасына кепілдік береді. Бірақ 20 немесе 30 жылдан кейін сол ақшаға дәл сондай көлемде тауар мен қызмет сатып алуға болатынына кепілдік жоқ.
Бұрын есептелген инвестициялық кіріс не болады?
Инвестициялық кіріс жойылмайды. Ол жеке зейнетақы шотына есептеліп, салымшы жинағының құрамында қала береді.
Өзгеретін нәрсе — қосымша қорғаныс тетігі. Егер инвестициялық табыстылық жинақталған инфляциядан төмен болса, бюджет бұл айырманы өтеуге міндетті болмайды.
Бұған дейін инфляциялық тәуекелдің соңғы бөлігін мемлекет өз мойнына алатын. Енді нәтиже активтерді басқарушының жұмысына және түптеп келгенде салымшының жинағына тікелей әсер етеді.
Мемлекет тәсілді неге өзгертеді?
Ресми түсіндірме зейнетақы активтерін басқарудың нарықтық моделіне көшумен байланысты.
2026 жылғы қыркүйектен бастап қазақстандықтар МЗЖ және МКЗЖ есебінен қалыптасқан жинақтарының 100%-на дейін инвестициялық портфельді басқарушыларға бере алады. Қазір жеке басқарушыларға мұндай жинақтардың 50%-на дейін ғана тапсыруға рұқсат етілген.
Салымшы бір немесе бірнеше ИПБ-ны, сондай-ақ тәуекелі мен күтілетін табыстылығы әртүрлі портфельдерді таңдай алады. Қаражат салымшының қолына берілмейді — ол БЖЗҚ-да есепке алына береді.
Сондықтан мұны «ақшаны басқарудағы толық еркіндік» деп атау артық. Таңдау кеңейеді, бірақ ол лицензияланған басқарушылар мен ұсынылған стратегиялар шеңберінде қалады.
ИПБ кепілдік береді, бірақ ол басқа кепілдік
Жеке басқарушылардың нәтижесі MSCI, Bloomberg және Қазақстан қор биржасының индекстері секілді нарықтық бенчмарктермен салыстырылады.
Егер портфель табыстылығы белгіленген көрсеткіштен төмен болса, ИПБ тиісті айырманы өзінің меншікті капиталы есебінен өтеуге міндетті.
Бірақ нарықтық бенчмарк пен инфляция бір ұғым емес. Нарықтың жалпы нәтижесі әлсіз болған жағдайда басқарушы нормативті орындауы мүмкін, алайда салымшы жинағының нақты құны төмендеуі ықтимал.
Сондықтан ИПБ жауапкершілігі бұрынғы мемлекеттік кепілдікті толық алмастырмайды. Ол салымшыны басқарушының нарықтан шамадан тыс артта қалуынан қорғайды, бірақ инфляциядан міндетті түрде қорғамайды.
Ресми уәждің әлсіз тұсы бар
Мемлекет инфляциялық өтемнен бас тартуды бюджет жеке басқарушыны таңдаудың салдарын көтермеуі керек деген уәжбен түсіндіреді.
Егер салымшы жинағын өз еркімен тәуекелі жоғары портфельге аударса, мұндай қисын түсінікті. Бірақ жаңа талап қаражатын ешқайда аудармай, Ұлттық Банктің басқаруында қалдырған азаматтарға да қатысты болады.
ҚРҰБ зейнетақы активтерін ұзақ мерзімді нақты табыстылық алуға бағытталған мақсаттарды басшылыққа алып басқарады. Алайда басқарушының мақсаты мен мемлекеттің инфляция айырмасын өтеу жөніндегі заңды міндеттемесі — екі бөлек нәрсе.
Реформаның негізгі шекарасы осы жерден көрінеді: мемлекеттік бақылау қалады, ал инфляцияны ескеретін кепілдендірілген нәтиже жойылады.
Мемлекеттік бақылау сақталады
Ұлттық қорды басқару жөніндегі кеңес инвестициялық саясаттың негізгі бағыттарын айқындауды жалғастырады. Үкімет Ұлттық Банк сатып ала алатын қаржы құралдарының тізбесін бекітеді.
БЖЗҚ бірыңғай есептік және ақпараттық орталық болып қалады. Қор жеке зейнетақы шоттарын жүргізіп, жарналарды, инвестициялық кірісті және басқарушылар арасындағы аударымдарды көрсетеді.
Алайда реттеу, аудит пен әртараптандыру тәуекелді азайтқанымен, оны толық жоймайды. Мемлекеттік бақылаудың болуы табыстылықтың жыл сайын инфляциядан жоғары болатынына кепілдік бермейді.
БЖЗҚ көрсеткіштері нені аңғартады?
Қазақстандағы зейнетақы активтерінің көлемі шамамен 28 трлн теңгеге жетті. Жинақтардың жалпы көлеміндегі инвестициялық кірістің үлесі 40%-дан асады.
2024 жылы БЖЗҚ-дан төленген зейнетақы төлемдері 1 трлн теңгеден асты. 2025 жылы бұл көрсеткіш 1,5 трлн теңгеге жетсе, 2026 жылдың алғашқы бес айында шамамен 917 млрд теңге болды.
1998 жылдан 2026 жылғы 1 маусымға дейінгі жинақталған инвестициялық табыстылық 1 095,39%-ды, ал инфляция 986,70%-ды көрсетті. Яғни табыстылық ұзақ мерзімде бағаның өсуінен жоғары болған.
Бірақ 108,69 пайыздық тармақ айырманы салымшының нақты табысы деп қабылдауға болмайды. Екі индексті өзара дұрыс салыстырғанда, бүкіл кезеңдегі нақты өсім шамамен 10%-ды немесе орта есеппен жылына 0,3–0,4%-ды құрайды.
Бұл — жүйе бойынша жалпы көрсеткіш. Нақты адамның нәтижесіне жарналардың тұрақтылығы, аударылған уақыты, мерзімінен бұрын алынған қаражат және таңдалған басқарушы әсер етеді.
Салымшы үшін түйін қандай?
Мемлекеттік кепілдік толық жойылмайды. Мемлекет нақты енгізілген МЗЖ мен МКЗЖ сомасының сақталуына кепілдік беріп, БЖЗҚ, Ұлттық Банк және жеке басқарушылардың қызметін бақылауды жалғастырады.
Бірақ 2027 жылдан бастап кепілдік номиналды сипатта болады. Жинақтардың баға өсімінен артта қалу тәуекелін автоматты бюджеттік өтемақы жаппайды.
Егер басқарушылар инфляциядан тұрақты түрде жоғары табыс әкелсе, салымшылар өзгерісті сезбеуі де мүмкін. Ал табыстылық төмендесе, қаржылық салдарды бюджет емес, зейнетақы төлемін алушы көтереді.
Реформаның шынайы мәні осы: жинақтар алынбайды, мемлекеттік бақылау сақталады, бірақ ақшаның инфляциядан қорғалу деңгейі төмендейді.
