Қазақстан халқы біртіндеп қартаяды. 2050 жылға қарай 60 жастан асқан тұрғындардың үлесі 19%-ға жуықтап, егде жастағы әр адамға шаққандағы еңбек жасындағы халық саны айтарлықтай азаюы мүмкін, деп хабарлайды DKNews.kz.
Мұндай болжамды Бірыңғай жинақтаушы зейнетақы қоры 2025 жылдың қорытындысы бойынша жасаған демографиялық шолуында келтірді. 2026 жылғы 1 қаңтарда Қазақстан халқының саны шамамен 20,5 млн адамды құраған. 2050 жылға қарай бұл көрсеткіш 26,5 млн адамға жетуі мүмкін.
2050 жылы халықтың 18,8%-ы 60 жастан асады
Қазақстан әзірге жас тұрғындардың үлесі жоғары елдердің қатарында.
20,5 млн тұрғынның 8,79 миллионы немесе 42,9%-ы 25 жасқа толмаған. Тағы 9,73 млн адам 25 пен 65 жас аралығында. Ал 65 жастан асқан тұрғындардың саны 1,98 млн адамға немесе халықтың 9,6%-ына тең.
Алайда алдағы онжылдықтарда бұл арақатынас өзгереді.
БЖЗҚ мен БҰҰ болжамдарына сәйкес, 2050 жылға қарай Қазақстандағы 60 жастан асқан адамдардың үлесі 18,8%-ға жетеді. Бұл демографиялық қартаюдың «өте жоғары деңгейіне» сәйкес келеді.
Сонымен бірге қазақстандықтардың өмір сүру ұзақтығы артып отыр.
Пандемия кезіндегі төмендеуден кейін күтілетін өмір сүру ұзақтығы 2021 жылғы 70,23 жастан 2025 жылы 75,97 жасқа дейін өскен.
Ерлер арасында бұл көрсеткіш 72,91 жасқа, әйелдерде 79,8 жасқа жетті.
Зейнетақы жүйесі үшін мәселе адамдардың ұзақ өмір сүруінің өзінде емес. Негізгі өзгеріс өмір сүру ұзақтығының өсуі мен бала туу деңгейінің төмендеуі қатар жүріп жатқанында. Соның салдарынан егде жастағы тұрғындардың үлесі еңбек жасындағы халыққа қарағанда жылдамырақ өседі.
Бала туу көрсеткіші 3,32-ден 2,57-ге түсті
Демографиялық бетбұрыс 2021 жылдан кейін анық байқала бастады.
Әйелдің репродуктивті кезеңінде дүниеге әкелетін балаларының орташа санын көрсететін жиынтық туу коэффициенті 2021 жылы 3,32 болған.
Одан кейін көрсеткіш жыл сайын төмендеді: 2022 жылы 3,06, 2023 жылы 2,97, 2024 жылы 2,80 және 2025 жылы 2,57.
БҰҰ-ның ұзақмерзімді болжамы бойынша, 2050 жылға қарай Қазақстандағы жиынтық туу коэффициенті бір әйелге шаққанда 2,39 балаға дейін төмендеуі мүмкін.
Бұл үрдіс ұрпақтар арасындағы сандық арақатынасты да өзгертеді. Жас буынның саны салыстырмалы түрде азайған сайын еңбек нарығына келетін адамдар мен егде жастағы тұрғындар арасындағы айырма қысқарады.
Осы тұста демография зейнетақы жүйесіне тікелей әсер ететін факторға айналады.
Бұрын 7,68 адам болса, 2050 жылы 3,42 адам қалады
БЖЗҚ демографиялық жүктемені әлеуетті қолдау коэффициенті арқылы да көрсетеді.
Бұл көрсеткіш 25-64 жас аралығындағы адамдар санының 65 жастан асқан тұрғындар санына қатынасын білдіреді.
2012 жылы Қазақстанда 65 жастан асқан бір адамға 7,68 еңбек жасындағы адамнан келген.
2025 жылы бұл көрсеткіш 4,95-ке дейін төмендеді.
БЖЗҚ мен БҰҰ болжамдары бойынша, 2050 жылға қарай коэффициент тағы 1,4 еседен астам қысқарады. Нәтижесінде 65 жастан асқан бір адамға небәрі 3,42 еңбек жасындағы тұрғыннан келмек.
Демографиялық болжамдағы ең маңызды көрсеткіштердің бірі осы.
Яғни Қазақстан халқының жалпы саны өскенімен, әрбір егде жастағы тұрғынға шаққандағы еңбек жасындағы адамдар саны бірнеше онжылдық ішінде екі еседен астам қысқарады.
БЖЗҚ мұндай өзгеріс бюджетке түсетін әлеуметтік жүктемені күшейтетінін көрсетеді. Осы жағдайда қызметкер мен жұмыс берушінің жарналары есебінен қалыптасатын жинақтаушы зейнетақы жүйесінің рөлі арта түседі.
Көші-қон сальдосы оң мәнге шықты
Бала туу көрсеткіші төмендеп жатқан тұста Қазақстандағы көші-қон динамикасы кері бағытта өзгерді.
Соңғы жылдары елден кететіндерге қарағанда Қазақстанға келетіндердің саны көбейді.
2021 жылы елге 11 039 адам келсе, 32 256 адам көшіп кеткен. Көші-қон сальдосы сол кезде минус 21 217 адам болған.
2023 жылы көрсеткіш қарастырылып отырған кезеңде алғаш рет оң мәнге шығып, 9 293 адамды құрады.
2024 жылы оң сальдо 16 550 адамға жетті. 2025 жылы Қазақстанға 23 761 адам келіп, 7 608 адам кеткен. Нәтижесінде көші-қон сальдосы 16 153 адам болды.
БЖЗҚ келтірген есеп бойынша, 2021 жылдан бері Қазақстанға келушілер саны 2,15 есе артқан, ал елден кетушілер саны 4,24 есе азайған.
Соған қарамастан, UNFPA болжамы бойынша 2050 жылға қарай Қазақстанның көші-қон сальдосы біртіндеп нөлдік деңгейге жақындауы мүмкін.
7 қыркүйектен бастап жинақты басқару мүмкіндігі кеңейеді
Демографиялық өзгерістермен қатар қазақстандықтардың зейнетақы жинағын басқару тәртібінде де жаңалық болады.
2026 жылғы 7 қыркүйектен бастап Әлеуметтік кодекске енгізілген өзгерістер күшіне енеді. Соған сәйкес БЖЗҚ салымшылары зейнетақы жинақтарының 100%-ына дейінгі бөлігін инвестициялық портфельді басқарушыларға бере алады.
Әрбір басқарушы үш инвестициялық портфельге дейін ұсына алады: консервативті, қалыпты және тәуекелі жоғары. Олар инвестиция құрылымы, тәуекел деңгейі және күтілетін кірістілігі бойынша ерекшеленеді.
Демографиялық болжамды бір ғана көрсеткіш жақсы сипаттайды.
2012 жылы Қазақстанда 65 жастан асқан бір адамға 7,68 еңбек жасындағы тұрғыннан келсе, 2025 жылы олардың саны 4,95-ке дейін азайды. Болжам орындалса, 2050 жылы бұл көрсеткіш небәрі 3,42 адамды құрайды.
