Электрондық дүкенге қатысты дау: бизнес не жоғалтуы мүмкін?

Жылдам сатып алу тетігі талқыға түсті. Қазақстанда мемлекеттік сатып алудағы Электрондық дүкеннен бас тарту туралы ұсыныстар айтылып жатыр, ал мұндай өзгеріс стандартты тауарларды сатып алуды қайтадан ұзақ рәсімдерге әкелуі мүмкін, деп хабарлайды DKNews.kz.

Мәселе бір ақпараттық жүйенің тағдырынан кеңірек. Негізгі сұрақ — мемлекеттік мекемелер қағаз, кеңсе тауарлары, жиһаз, компьютерлік аксессуарлар немесе тұрмыстық техника секілді типтік тауарларды әрі қарай қаншалықты тез сатып ала алады және шағын бизнес мемлекеттік тапсырысқа қандай жолмен шығады.

Электрондық дүкен заңда жеке сатып алу тәсілі ретінде бекітілген

Қазақстанда Электрондық дүкен мемлекеттік сатып алудың дербес тәсілі саналады.

Ол «Мемлекеттік сатып алу туралы» заңда конкурс, аукцион, баға ұсыныстарын сұрату және бір көзден сатып алумен қатар көрсетілген.

Бұл тетік негізінен сипаттамасы алдын ала белгілі стандартты тауарларға арналған.

Қағаз немесе кабель сатып алу үшін күрделі конкурс өткізу мен ірі инфрақұрылымдық жобаға мердігер таңдаудың рәсімі бірдей болмауы керек деген логика осы жерден шығады.

Халықаралық тәжірибеде де күрделі сатып алулар мен типтік тауарлар біртіндеп ажыратылып, екінші санат электрондық каталогтар мен цифрлық сауда жүйелеріне көшіріліп жатыр.

Шағын бизнес үшін басты мәселе — құжат емес, нарыққа кіру

Электрондық форматтың кәсіпкерлерге беретін негізгі артықшылығының бірі — әр сатып алуға қайта-қайта көлемді конкурстық құжат әзірлеудің қажет болмауы.

Өнім беруші тауарын электрондық каталогқа орналастыру арқылы сатып алуға қатыса алады.

Бұл әсіресе шағын және орта бизнес үшін сезіледі.

Ірі компанияда тендерлік бөлім, заңгерлер мен құжат дайындайтын мамандар болуы мүмкін. Шағын кәсіпкер үшін әр қосымша рәсім уақыт пен шығынды көбейтеді.

Пресс-релиз авторлары Электрондық дүкеннің әкімшілік шығынды азайтып, мемлекеттік тапсырысқа қолжетімділікті кеңейтетінін атап көрсетеді.

Бас тарту стандартты сатып алуды қайта ұзартуы мүмкін

Электрондық дүкеннен бас тартудың негізгі тәуекелі де осы тұста көрінеді.

Құжатта мұндай шешім теориялық тұрғыда мүмкін екені, бірақ іс жүзінде стандартты тауарлардың бір бөлігін сатып алуды қайтадан ұзақ рәсімдерге көшіруі ықтимал екені айтылады.

Ал Электрондық дүкен классикалық конкурсқа қарағанда сатып алу мерзімін қысқартуға арналған.

Оның цифрлық форматы қағаз құжат айналымын азайтуға, процестерді автоматтандыруға, адами қатені қысқартуға және бақылауды күшейтуге мүмкіндік береді деген уәж келтірілген.

Сондықтан талқылаудың түйіні «Электрондық дүкен бола ма, болмай ма?» деген сұрақпен шектелмейді. Егер одан бас тартылса, оның жылдамдығы мен қарапайымдылығын қандай механизм алмастыратыны маңызды.

Мемлекет ережені бақылайды, жеке алаңдар технология береді

Қазақстанда аралас модель жұмыс істейді.

Мемлекеттік сатып алу Бірыңғай сатып алу платформасы арқылы өтеді. Ал Электрондық дүкенге өнім берушілердің кіруін белгіленген талаптарға сай келетін мемлекеттік емес электрондық сауда алаңдары қамтамасыз етеді.

Электрондық дүкен мен оның дерекқорын бақылау Бірыңғай оператор — «Электрондық қаржы орталығы» АҚ құзыретінде қалады. Жеке сауда алаңдарының жұмысы Қазақстан заңнамасымен реттеледі.

Яғни жеке технологиялық инфрақұрылым қолданылғанымен, сатып алу жүйесі мемлекеттік бақылаудан шығарылмайды.

АҚШ пен Малайзия да жеке платформаларды пайдаланады

Мұндай үлгі Қазақстанға ғана тән емес.

АҚШ-та Commercial Platforms Program жұмыс істейді. Оның аясында мемлекеттік органдар кейбір шағын көлемдегі сатып алуларды коммерциялық сауда алаңдары арқылы жүргізе алады, ал мемлекет ереже мен заң талаптарының сақталуын бақылауды өзінде қалдырады.

Малайзияда ePerolehan электрондық мемлекеттік сатып алу жүйесі жеке компанияның технологиялық инфрақұрылымын пайдаланады.

Бұл модельде де сатып алу ережесін мемлекет белгілейді, ал жеке оператор платформаны әзірлеу, пайдалану және техникалық сүйемелдеумен айналысады.

Бұл мысалдардағы ортақ қағида қарапайым: технологияны кім бергенінен гөрі, сатып алу ережесін кім белгілейтіні және жүйенің қаншалықты ашық әрі бәсекелі жұмыс істейтіні маңызды.

Қазақстандағы электрондық сауда 3,2 трлн теңгеге жеткен

Электрондық дүкен туралы пікірталас елдегі сауданы цифрландыру бағытымен де қабаттасып отыр.

2030 жылға дейінгі сауда саясаты тұжырымдамасында электрондық сауда, маркетплейстер, цифрлық платформалар мен сауда инфрақұрылымын дамыту мемлекеттік саясаттың бағыттарының бірі ретінде белгіленген.

Сол құжаттағы дерек бойынша, Қазақстандағы электрондық сауда көлемі 2020–2024 жылдары шамамен бес есе өсіп, 3,2 трлн теңгеге жеткен.

2027 жылға дейін электрондық сауда нарығын дамыту жоспары да заңнаманы жетілдіруді, отандық платформаларды қолдауды және логистикалық инфрақұрылымды дамытуды көздейді.

Осы фон аясында мемлекеттік сатып алудағы негізгі мәселе бір платформаны сақтап қалу емес. Қазақстанға стандартты тауарды тез сатып алуға, бәсекені сақтауға және шағын бизнесті мемлекеттік тапсырыстан ығыстырмауға мүмкіндік беретін цифрлық тетік қажет.

Егер Электрондық дүкен қайта қаралса, ең маңызды сұрақ та осы болады: оның орнына келетін жүйе қарапайым сатып алуды жеңілдете ме, әлде қағаз бен компьютерлік аксессуар сатып алудың өзін қайтадан ұзақ конкурсқа айналдыра ма?