Борыштың құны қымбаттап барады. 2026 жылдың бірінші жартысында Қазақстанның мемлекеттік борышы 14,7%-ға өсіп, 40,9 трлн теңгеге жетті. Ал оған қызмет көрсету шығындары бірден 26,3%-ға ұлғайып, 2,1 трлн теңгені құрады, деп хабарлайды DKNews.kz.
Бұл үрдіске Қазақстан қаржыгерлері қауымдастығының (ҚҚҚ) Аналитикалық орталығы елдің қаңтар–маусым айларындағы бюджет теңгеріміне арналған шолуында назар аударды. Мемлекеттік борыштың өзі салыстырмалы түрде қалыпты деңгейде болғанымен, оған қызмет көрсетуге қазір барлық бюджет шығысының шамамен 11%-ы жұмсалып отыр. Бір жыл бұрын бұл көрсеткіш 9,6% болған.
Борыш 14,7%-ға, оған қызмет көрсету шығыны 26,3%-ға өсті
Бір қарағанда, бюджеттің жағдайы жақсарған.
Жарты жылда жиынтық салық түсімдері 15,2%-ға өсіп, 14,4 трлн теңгеге жетті. Ал республикалық және жергілікті бюджеттердің шығыстары 8,6%-ға артып, 19 трлн теңгені құрады.
Бюджет тапшылығы бір жыл бұрынғы 2,9 трлн теңгеден 2,4 трлн теңгеге дейін төмендеді. Бұл 2026 жылға болжанған ЖІӨ-нің шамамен 1,3%-ына тең.
Сонымен бірге Қазақстанның жаңа қарыз алу көлемі артты. Жаңа қарыздар 3,4 трлн теңгеден 3,7 трлн теңгеге дейін өсті.
Нәтижесі борышқа қызмет көрсету шығындарынан көрінеді: мемлекеттік борыш 40,9 трлн теңгеге жеткен кезде, тек алты айда оған 2,1 трлн теңге жұмсалды.
Бюджет шығысының әр тоғызыншы теңгесі борышқа кетіп отыр
ҚҚҚ бағалауынша, мемлекеттік борыш көлемінің өзі әзірге салыстырмалы түрде қалыпты — болжамды ЖІӨ-нің шамамен 22%-ы.
Негізгі мәселе енді басқа жерде: бұл борыш бюджетке қаншаға түседі?
Бір жыл ішінде оған қызмет көрсету шығыстарының үлесі 9,6%-дан шамамен 11%-ға дейін өсті. Яғни бюджет шығысының әр тоғызыншы теңгесіне жуығы осы бағытқа жұмсалып отыр.
Сарапшылар мұны қатаң пайыздық жағдайдағы жаңа қарыздардың қымбаттауымен байланыстырады.
Егер мемлекеттік бағалы қағаздардың кірістілігі жоғары деңгейде қалса, борыштың өзі баяу өссе де, оған қызмет көрсету шығыстары арта беруі мүмкін.
Ұлттық қордан 1,2 трлн теңгеге аз алынды
Бюджетті қаржыландыру көздерінде де елеулі өзгеріс бар.
Ұлттық қордан берілетін кепілдендірілген трансферт көлемі 3,1 трлн теңгеден 1,9 трлн теңгеге дейін қысқарды. Айырма — 1,2 трлн теңге.
Мұнай жинақтарына тәуелділіктің азаюы мемлекеттік қаржы құрылымын өзгертеді. Бірақ босаған орынды ішінара нарықтық бағамен қызмет көрсетуді қажет ететін қарыздық қаржыландыру басып келеді.
ҚҚҚ бұл үрдісті ішкі салық түсімдері мен нарықтық қарыздардың рөлі артып, Ұлттық қор қаражатын тікелей пайдалану азаятын модельге біртіндеп көшу ретінде сипаттайды.
Мұндай ауысудың бағасы пайыздық шығындардан қазірдің өзінде байқалады.
Салық өсімінің басым бөлігі республикалық бюджетке түсті
Бюджет кірістері жылдам өсіп келеді, бірақ бұл өсім әр деңгейге бірдей бөлінбеген.
Бірінші жартыжылдықтағы салық түсімдерінің барлық абсолюттік өсімін республикалық бюджет қамтамасыз етті: плюс 1,9 трлн теңге немесе 29,8%.
Ал Ұлттық қорға түсімдер 1%-ға, жергілікті бюджеттерге түсімдер 0,3%-ға төмендеді.
Республикалық бюджеттегі салық өсімінің шамамен 95%-ын небәрі үш көз қамтамасыз еткен:
- ҚҚС — 1,2 трлн теңгеге, немесе 43,1%-ға өсті;
- корпоративтік табыс салығы — 328 млрд теңгеге, немесе 16,1%-ға артты;
- мұнайға жатпайтын ПҚӨС — 320 млрд теңгеге, немесе 59,9%-ға өсті.
ҚҚҚ ҚҚС динамикасын мөлшерлеменің көтерілуі, салық базасының кеңеюі және әкімшілендірудің күшеюінің жиынтық әсерімен байланыстырады.
Кәсіпорындардың ағымдағы қаржылық нәтижелері нашарлағанына қарамастан, КТС өсімін сарапшылар салық төлемдеріндегі уақытша кідіріспен, табыстырақ болған 2025 жылдың нәтижелерімен және салық жинаудың жақсаруымен байланыстырады.
546 мың адамның қызметі заңдастырылды
Бюджетке қосымша түсімді экономикалық белсенділіктің ресмиленуі де қамтамасыз етті.
Жарты жыл ішінде бұрын тіркелмеген шамамен 546 мың жеке тұлғаның қызметі заңдастырылды.
Өзін-өзі жұмыспен қамтығандарды қоса есептегенде бизнес субъектілерінің саны 499 мыңнан астамға өсіп, 2,9 млн-ға жетті. Ал ҚҚС төлеушілер саны 158,2 мыңды құрады.
Бюджет үшін бұл бұрыннан тіркелген бизнеске түсетін жүктемені ғана арттыру емес, салық алынатын экономикалық базаның кеңеюін білдіреді.
Дегенмен ҚҚҚ тағы бір факторға назар аударады: салық мөлшерлемелерінің өсуі мен әкімшілендірудің күшеюі біртіндеп жоғары салыстыру базасына айналады. Сондықтан кірістердің қазіргі қарқынын сақтау үшін экономикалық белсенділіктің өзі де өсуі қажет.
Өңірлер орталықтағы салық өсімін қайталай алмады
Жергілікті бюджеттердегі жағдай әлсіздеу.
КТС түсімдері 9,9%-ға, мүлік салығынан түсімдер 5,2%-ға қысқарды. Бұл төмендеуді акциздердің 29,9%-ға өсуі едәуір өтеді.
Сарапшылар мұны өңірлердің өз салық базасының баяу кеңеюімен байланыстырады.
Жергілікті бюджеттердің шығыс құрылымы да өзгерді. Қарыздарды өтеуге жұмсалған қаражат 172 млрд теңгеге, немесе бірден 188,2%-ға өсті. Трансферттер 153 млрд теңгеге, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық шығындары 143 млрд теңгеге артты.
Қорғанысқа қосымша 307 млрд теңге жұмсалды
Республикалық бюджет шығыстары 5,1%-ға өсті, алайда ең үлкен өсім тез қысқарту қиын бағыттарға тиесілі болды.
Борышқа қызмет көрсету шығындары 433 млрд теңгеге, әлеуметтік көмек пен әлеуметтік қамсыздандыру 387 млрд теңгеге ұлғайды.
Қорғаныс шығыстары 307 млрд теңгеге немесе 73,6%-ға өсті.
Сонымен бірге күрделі шығыстар 9,9%-ға қысқарды, ал бюджеттік кредиттеу мен қаржы активтеріне салымдардың рөлі артты.
Бұл бюджет үшін маневр жасау мүмкіндігінің тарылып келе жатқанын білдіреді: шығыстар өсімінің барған сайын үлкен бөлігін міндетті немесе басым бағыттар қалыптастырады.
Мұнай түсімдері бұрынғыдай қолдау көрсете алмады
Ұлттық қордың кірістері жарты жыл ішінде іс жүзінде өскен жоқ.
Мұнай секторынан түсетін КТС 60,8%-ға артты. Бірақ бұл өсімді ПҚӨС түсімдерінің 47,9%-ға және өнімді бөлу бойынша түсімдердің 8,7%-ға төмендеуі бейтараптандырды.
Факторлардың бірі — бірінші жартыжылдықта мұнай өндіру көлемінің 8,4%-ға қысқаруы. ҚҚҚ талдауынша, мұнай бағасының жоғары болуы мұнай-газ секторындағы өндірістік көрсеткіштердің нашарлауын тек ішінара өтеген.
Нәтижесінде бюджетте бірден екі өзгеріс жүріп жатыр: Ұлттық қор трансферттері аз пайдаланылуда, ал шикізаттық кірістер де бұрынғыдай айқын қолдау көрсетіп отырған жоқ.
Бұған дейін біз Қазақстанның 2026–2028 жылдарға арналған бюджет басымдықтары мен мемлекеттік борышқа қызмет көрсету шығындары туралы жазған едік.
Енді жүктеменің нақты ауқымы бірінші жартыжылдық қорытындысынан көрініп отыр: алты айда 2,1 трлн теңге немесе барлық бюджет шығысының шамамен 11%-ы жинақталған борышқа қызмет көрсетуге жұмсалды.
