Балалардың әлеуметтік желіге тіркелуіне шектеу ұсынылды. Енді мәселе тек тыйым салуда емес: Қазақстанда баланың жасын қалай тексеру, оның жеке деректерін қалай қорғау және жалған аккаунттарды қалай анықтау керектігі талқыланбақ.
Құрылтай депутаты, «Әділет» партиясы фракциясының мүшесі Жанарбек Әшімжанов Премьер-Министр Олжас Бектеновке депутаттық сауал жолдап, 16 жасқа толмаған балалардың әлеуметтік желілерге тіркелуін шектеу тетігін нақтылауды ұсынды, деп хабарлайды DKNews.kz.
9–12 жастағы балалардың басым бөлігінде аккаунт бар
Депутат Қазақстандағы балалардың цифрлық ортаға қаншалықты ерте кіретінін 2023 жылғы зерттеу нәтижелерімен негіздеді.
ЮНИСЕФ деректеріне сәйкес, Қазақстанда 9–10 жастағы балалардың 60 пайызының, ал 11–12 жастағылардың 66 пайызының әлеуметтік желілерде аккаунты бар.
Әшімжановтың айтуынша, балалардың 88 пайызы жеке смартфонға ие және TikTok, YouTube пен Instagram сияқты танымал платформаларды еркін пайдаланады.
Оның пікірінше, мұндай жағдайда ата-ана бақылауы жеткіліксіз болып отыр.
«Бұл балалардың цифрлық ортаға өте жоғары деңгейде тартылғанын көрсетеді, ал ата-ана бақылауы жеткіліксіз», — деді депутат.
Әлеуметтік желіні проблемалық пайдалану 7%-дан 11%-ға өскен
Депутаттық сауалда халықаралық зерттеулер де келтірілген.
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының Еуропалық өңірлік бюросы жүргізген HBSC зерттеуіне 44 елден шамамен 280 мың жасөспірім қатысқан.
Зерттеу нәтижесінде әлеуметтік желілерді пайдалануға байланысты проблемасы бар жасөспірімдердің үлесі 2018 жылғы 7 пайыздан 2022 жылы 11 пайызға дейін өскені айтылған.
«Мұндай тәуелділік ұйқының бұзылуына және психологиялық әл-ауқаттың төмендеуіне байланысты», — деді Жанарбек Әшімжанов.
Депутат мәселені тек экран алдында өткізілетін уақытпен шектемеу керек деп есептейді.
«Әлеуметтік желілерге шамадан тыс әуестену баланың кітап оқуға, спортпен айналысуға, отбасымен қарым-қатынас жасауға және сабаққа дайындалуға жұмсайтын уақытын қысқартады. Соның салдарынан зейін қою, ақпаратты терең қабылдау және өз бетінше ойлау қабілеті айтарлықтай әлсірейді», — деді ол.
Әлеуметтік желідегі буллинг көрсеткіші екі еседен астам өскен
Әшімжанов тағы бір тәуекел ретінде әлеуметтік желілердегі буллингті атады.
Депутат келтірген Балалардың әл-ауқаты индексіне сәйкес, әлеуметтік желілер арқылы буллингке ұшыраған 10–18 жастағы балалардың үлесі 2024 жылғы 15 пайыздан 2025 жылы 33,5 пайызға дейін өскен.
Бұл көрсеткіш бір жылдың ішінде екі еседен астам артқан.
Депутаттың пікірінше, мұндай динамика кәмелетке толмағандарды цифрлық ортада қорғау шараларын күшейтуді талап етеді.
Австралия 16 жасқа дейінгі балаларға шектеу енгізді
Әшімжанов өз сауалында басқа елдердің тәжірибесіне де тоқталды.
Оның айтуынша, 2026 жылы 25 мемлекетте балалардың әлеуметтік желілерді пайдалануына қатысты жас шектеулерін енгізу бойынша нақты заңнамалық шаралар қарастырылған.
Австралия алғашқы елдердің бірі болып әлеуметтік желілер үшін 16 жас шегін белгіледі.
Ұқсас шектеулер Бразилия, Индонезия және бірқатар басқа мемлекеттерде де енгізілген. Көптеген елдер негізгі жас шегін 15–16 жас аралығында қарастырып отыр.
Қазақстан үшін ендігі негізгі мәселе — қандай модель таңдалатынында.
Шектеу толық тіркелуге тыйым салу түрінде болуы мүмкін немесе ата-ананың келісімін міндетті ету секілді өзге тетік қарастырылуы ықтимал. Әзірге депутат нақты модельді емес, оны алдын ала әзірлеу қажеттігін көтеріп отыр.
Жасты тексеру тетігі негізгі мәселеге айналуы мүмкін
Әшімжанов заң қабылдаудың өзі жеткіліксіз екенін айтты.
«Баланың жасы қалай анықталады? Оның жеке деректерін кім және қалай қорғайды? Белгіленген шектеулерді айналып өту үшін ашылған жалған аккаунттарды бұғаттау қалай қамтамасыз етіледі? Білім алуға қажетті цифрлық платформаларға қолжетімділік қалай сақталады?» — деді Жанарбек Әшімжанов.
Бұл сұрақтар болашақтағы шектеудің ең күрделі бөлігін көрсетеді.
Егер платформалар пайдаланушының жасын нақты тексеруге міндеттелсе, қандай деректер сұралатыны, олардың қайда сақталатыны және балалар туралы ақпараттың қауіпсіздігі қалай қамтамасыз етілетіні заңнамалық деңгейде шешілуі тиіс.
Тағы бір мәселе — қолданушының жалған туған күн көрсетуі немесе жаңа аккаунт арқылы шектеуді айналып өтуі.
Мектептерде цифрлық гигиенаны жүйелі оқыту ұсынылды
Депутат Үкіметке бірнеше бағыт бойынша шара қабылдауды ұсынды.
Оның ішінде 16 жасқа толмаған балалардың әлеуметтік желілерге тіркелуін шектеу тетігін нақтылау, балалардың жеке және цифрлық деректерін қорғау, мектептерде цифрлық гигиена мен медиасауаттылықты жүйелі оқыту бар.
Сонымен бірге әлеуметтік желілердің балалардың психологиялық денсаулығына, ұйқысына және оқу үлгеріміне әсерін тұрақты зерттейтін ұлттық мониторинг жүйесін енгізу ұсынылды.
«Біздің басты мақсатымыз — балалардың құқықтары мен қауіпсіздігін қамтамасыз ету», — деді Әшімжанов.
Ұсыныс қабылданған күннің өзінде бұл TikTok, Instagram немесе басқа платформалардың барлық кәмелетке толмағандарға автоматты түрде жабылатынын білдірмейді. Нақты өзгеріс заңдағы жас шегіне, жасты растау тетігіне және платформаларға қойылатын талаптарға байланысты болады.
Бұған дейін біз Қазақстанда балалардың әлеуметтік желілерге қолжетімділігін шектеу кезінде жасын растау, ата-ана бақылауы және цифрлық қауіпсіздік мәселелері неге негізгі талқылауға айналып отырғаны туралы жазған едік.
