Капитал нарығы жаңармақ. Қазақстанда компаниялардың қор нарығына шығуын жеңілдетіп, инвесторларды қорғауды күшейтетін және цифрлық қаржы активтерін бірыңғай құқықтық кеңістікке енгізетін жаңа заң әзірленді, деп хабарлайды DKNews.kz.
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі мүдделі мемлекеттік органдармен бірлесіп «Капитал нарығы туралы» заң жобасын және оған ілеспе бірқатар заңнамалық өзгерістерді дайындады. Құжаттар Мемлекет басшысының 2026 жылғы 10 ақпанда Үкіметтің кеңейтілген отырысында берген тапсырмасын орындауға бағытталған.
Бір заң бірнеше нарықты біріктіреді
Реформаның негізгі өзгерістерінің бірі — капитал нарығын реттейтін бірыңғай заманауи құқықтық база құру.
Жаңа заңның аясына:
- бағалы қағаздар;
- туынды қаржы құралдары;
- цифрлық қаржы активтері;
- капитал нарығының инфрақұрылымдық ұйымдары кіреді.
Бұл бағыттағы жұмыс бұған дейін де жарияланған. Агенттік 2026 жылға арналған қадағалау басымдықтарында қор нарығын жаңғырту, цифрлық қаржы активтерін дамыту және жаңа заңнамалық база қалыптастыру жоспарын белгілеген еді.
Енді ұсыныстар нақты заң жобасы деңгейіне шығып отыр.
Компанияларға нарыққа шығу жеңілдейді
Бизнес үшін ең маңызды өзгерістердің бірі капитал нарығынан қаржы тарту рәсімдерін жеңілдетуге қатысты.
«Бірыңғай терезе» қағидатын енгізу ұсынылып отыр. Ол компания тапсыратын рәсімдер санын азайтып, құжаттарды қарау мерзімін қысқартуға тиіс.
Нарықта бұрыннан жұмыс істейтін компанияларға оңайлатылған және негіздемелік проспектілер ұсынылады. Мұндай тәсіл қолайлы нарықтық жағдай туындаған кезде қаржыландыруды жылдамырақ тартуға мүмкіндік береді.
Сонымен бірге толық проспект дайындамай бағалы қағаздар шығаруға болатын жағдайлар көбеймек. Соның бірі — құралдарды білікті инвесторлар арасында орналастыру.
Нәтижесінде компания үшін акция немесе облигация шығару арқылы ақша тартудың әкімшілік кедергілері азаюы мүмкін.
Банктік несиеге балама күшейе ме
Бұл өзгерістің экономика үшін маңызы осы жерде.
Қазақстандық бизнестің қаржыландыру көздерін кеңейту — капитал нарығын реформалаудың негізгі міндеттерінің бірі. Бұған дейін жарияланған 2030 жылға дейінгі реформаларда да компанияларға акциялар мен облигациялар арқылы қаржы тартуды жеңілдету көзделген.
Нарықтың өзі де айтарлықтай көлемге жетті. 2025 жылдың қорытындысында Қазақстандағы акциялар нарығының капиталдандырылуы 18,7 пайызға өсіп, 39 триллион теңгені құрады. Корпоративтік борыш көлемі 16,2 триллион теңгеге дейін ұлғайды.
Сондықтан жаңа заңның практикалық міндеттерінің бірі — қор нарығын ірі компанияларға ғана емес, капитал іздейтін бизнестің кеңірек тобына қолжетімді ету.
Брокерлер мен жаңа қатысушыларға кіру жеңілдейді
Реформа кәсіби қатысушылар нарығын да өзгертеді.
Кезең-кезеңмен лицензиялау тетігін енгізу және инвестициялық консультация қызметіне жіберудің оңайлатылған тәртібін белгілеу ұсынылған.
Мұндағы мақсат — нарыққа жаңа қатысушылардың кіруін жеңілдетіп, инвестициялық қызметтердің қолжетімділігін арттыру.
Бұл өзгерістер бәсекені күшейтуі мүмкін. Бірақ нарыққа кіруді жеңілдетумен қатар бақылау мен инвесторларды қорғау мәселесі де өзекті болып қалады.
Қысқа сатылымдарға құқықтық негіз жасалады
Заң жобасы қор нарығында қолданылатын құралдар мен инфрақұрылымды да жаңартуды көздейді.
Атап айтқанда:
- клиринг тетіктерін жетілдіру;
- есеп айырысу жүйесін дамыту;
- қысқа сатылымдар үшін құқықтық жағдай қалыптастыру;
- исламдық бағалы қағаздардың тізбесін кеңейту ұсынылады.
Қысқа сатылым — инвестордың бағалы қағаз бағасының төмендеуінен пайда табуға мүмкіндік беретін нарықтық механизмдердің бірі. Мұндай операциялар дамыған капитал нарықтарында кең таралғанымен, олар тиісті есеп айырысу, тәуекелдерді басқару және бақылау инфрақұрылымын қажет етеді.
Қысқа сатылымдар мен исламдық қаржы құралдарын дамыту бұған дейін Капитал нарығын дамытудың 2026–2030 жылдарға арналған бағдарламасындағы бастамалардың қатарында да аталған.
Инвесторларды қорғау күшейтіледі
Нарыққа жаңа компаниялар мен құралдарды тарту инвесторларды қорғау талаптарын да күшейтеді.
Заң жобасында клиент тапсырмаларын барынша жақсы орындау стандарты енгізілмек.
Сонымен қатар:
- ақпаратты ашуға бірыңғай талаптар белгілеу;
- инсайдерлік саудаға қарсы тетіктерді жаңарту;
- нарықтағы айла-шарғыға қарсы іс-қимылды күшейту;
- биржадан тыс нарықтың ашықтығын арттыру көзделген.
Бұл бөлшек инвесторлар саны өсіп жатқан Қазақстан үшін маңызды.
2026 жылдың басында Орталық депозитарийдің номиналды ұстау жүйесіндегі шоттар саны 5 миллионнан асып кеткен еді. 2025 жылдың өзінде олардың саны 44,6 пайызға өскен.
Ал 2026 жылғы 1 шілдеде брокерлік шоттар саны 5,6 миллионға жеткен.
Яғни капитал нарығын реформалау енді тек кәсіби қаржы ұйымдарына қатысты мәселе емес. Нарықтағы ережелердің сапасы миллиондаған инвестициялық шот иелеріне тікелей қатысты.
Биржаның реттеудегі рөлі артуы мүмкін
Ұсынылып отырған тағы бір елеулі өзгеріс — нарық қатысушыларын реттеу мен бақылау функцияларының бір бөлігін қор биржасының реттеу комитетіне беру.
Бұл ретте Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің қадағалау өкілеттіктері сақталады.
Қазақстанда бағалы қағаздар нарығын бақылаудың тәуекелге бағдарланған жаңа моделін енгізу жұмысы бұған дейін басталған. Ол брокерлерді, дилерлерді, инвестициялық портфельді басқарушыларды және басқа кәсіби қатысушыларды бағалауды қамтиды.
Сондықтан жаңа заң қадағалауды әлсіретуден гөрі оның архитектурасын өзгертуге бағытталған.
Цифрлық қаржы активтері ортақ ережеге енеді
Жаңа заңның маңызды ерекшелігі — цифрлық қаржы активтерінің капитал нарығының бірыңғай құқықтық негізіне енгізілуі.
Бұл бағыт бұған дейін жеке бастама ретінде қарастырылып келсе, енді дәстүрлі бағалы қағаздар, туынды құралдар және нарық инфрақұрылымымен бір жүйеде реттелмек.
Агенттік 2026 жылға арналған жоспарларында цифрлық қаржы активтері нарығын дамыту үшін ынталандырушы реттеу енгізілетінін жариялаған.
Мұндай тәсіл классикалық қор нарығы мен жаңа цифрлық құралдардың арасындағы құқықтық алшақтықты азайтуға бағытталған.
Нарық үшін не өзгереді
Реформаның негізгі логикасы екі бағытты қатар қамтиды.
Бір жағынан, компанияларға капитал тарту жеңілдетіледі: құжаттар азаяды, рәсімдер жеделдейді, бағалы қағаздарды шығарудың жаңа мүмкіндіктері пайда болады.
Екінші жағынан, инвесторлар үшін талаптар күшейеді: ақпаратты ашу, клиент мүддесін қорғау, инсайдерлік сауда мен нарықтық манипуляцияларға қарсы бақылау жаңартылады.
Бұл баланс маңызды. Нарыққа кіру тым күрделі болса, компаниялар қор биржасына шықпайды. Ал бақылау әлсіз болса, инвесторлардың сенімі төмендейді.
Қазақстанның алдында енді осы екі міндетті бір реформаның ішінде шешу мақсаты тұр.
Заң жобаларын қабылдау нәтижесінде эмитенттердің қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейту, нарық өтімділігін арттыру және Қазақстанның капитал нарығын халықаралық қаржы жүйесімен тереңірек интеграциялау көзделіп отыр.
Заң жобаларының толық мәтінімен «Ашық НҚА» порталында танысуға болады.
Бұған дейін Қазақстанда капитал нарығын жаңғырту аясында IPO-ны ынталандырудан бастап қысқа сатылымдар мен цифрлық қаржы активтеріне дейінгі 35 бастама ұсынылғаны туралы жазған едік. Жаңа «Капитал нарығы туралы» заң осы ауқымды реформаның құқықтық негіздерінің біріне айналмақ.
