Тамақтану дерекке негізделмек. Қазақстанда дұрыс тамақтану мен аурулардың алдын алуда жасанды интеллект, үлкен деректер және жергілікті тағамдар туралы цифрлық базаларды пайдалану бағыты күшейіп келеді. Астанада өткен NutrIX 2026 халықаралық конференциясында ғалымдар мен медицина мамандары осы технологияларды нақты денсаулық сақтау шешімдеріне айналдыру жолдарын талқылады, деп хабарлайды DKNews.kz.
17–19 қыркүйекте өткен алғашқы халықаралық NutrIX 2026 конференциясын Nazarbayev University ұйымдастырды. Бір алаңға тамақтану, медицина, қоғамдық денсаулық сақтау, деректер ғылымы, технологиялар және азық-түлік жүйелері саласының мамандары жиналды. Конференцияның негізгі идеясы — Орталық Азия тұрғындарының ерекшеліктеріне бейімделген дербестендірілген тамақтану жүйесін қалыптастыру.
Бір мәзір бәріне бірдей сәйкес келе бермейді
NutrIX 2026-ның негізгі мәселелерінің бірі — ғылыми зерттеулер мен технологиялардың дұрыс тамақтануды халыққа қолжетімді әрі нақты етуге қалай көмектесетіні.
Конференцияға АҚШ, Сингапур, Италия, Ұлыбритания, Өзбекстан, Қырғызстан және Таиландтан 20-дан астам халықаралық спикер, сондай-ақ Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы мен БҰҰ Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының өкілдері қатысты.
Бағдарламада жасанды интеллект пен тамақтану мониторингі, дербестендірілген тамақтану, клиникалық нутрициология, тұрақты азық-түлік жүйелері және өңірлік тағам ұсынымдарын әзірлеу мәселелері қамтылды.
«Біз бұл конференцияны өте қарапайым, бірақ амбициялық сұрақтан бастадық. Дұрыс тамақтануды халыққа қолжетімді етіп, жергілікті тұрғындар үшін біршама дәлірек әрі сонымен қатар тұрақты етуге қалай болады? Бүгінде тамақтану және азық-түлік жүйелері климаттың өзгеруіне байланысты көптеген сын-қатерге тап болып отыр. Осы жүйелерді климаттық өзгерістерге төзімді ету үшін не істей аламыз?» — деді NU Медицина мектебінің профессоры Мэй-Йен Чан.
Оның зерттеу бағыттарының қатарында клиникалық тамақтану, созылмалы аурулардың алдын алу, дербестендірілген тамақтану және азық-түлік қауіпсіздігі бар. Қазіргі зерттеулері жасанды интеллект көмегімен дербестендірілген тамақтану жүйелерін дамытуға бағытталған.
Қазақстанда тұз бен қантқа қатысты талап өзгерді
Конференциядағы пікірталастың бір бөлігі Қазақстандағы күнделікті тамақтану мәселелеріне арналды.
Денсаулық сақтау министрінің кеңесшісі Виталий Койков елдегі негізгі проблемалардың бірі ретінде тұзды шамадан тыс тұтынуды атап, әсіресе балалар үшін денсаулыққа пайдалы тамақтану ортасын қалыптастыру қажеттігін айтты.
Бұл бағытта Қазақстанда нақты өзгерістер басталып кеткен. 2025 жылғы 1 қыркүйектен бастап балабақшаларда, мектептерде, колледждер мен сауықтыру лагерьлерінде жаңа тамақтану стандарты қолданылады. Ол Денсаулық сақтау және Оқу-ағарту министрліктері, Қазақ тағамтану академиясы, ЮНИСЕФ және ДДҰ қатысуымен әзірленген.
Жаңа стандарт бойынша:
- қант мөлшері 3,6 есеге дейін азайтылды;
- тұз мөлшері 5 есеге дейін қысқартылды;
- көкөніс, жеміс-жидек және сүт өнімдерінің үлесі артты;
- шұжық, ысталған өнімдер мен құрамында тұзы және қанты көп бірқатар тағамдар мәзірден алынды;
- тәтті сусындар су, сүт, қышқыл сүт өнімдері мен қанты аз сусындарға ауыстырылды.
Жүйеге алғаш рет «желінбеу индексі» де енгізілді. Ол балалардың тәрелкесінде қалған тағам көлемін өлшеуге және мәзірдің қаншалықты қабылданатынын бағалауға мүмкіндік береді. Көрсеткіш 30%-дан асса, мәзірді түзетуге негіз пайда болады.
Орталық Азияның алғашқы цифрлық тағам атласы жасалды
Жаңа тәсілдің әлсіз тұстарының бірі — жергілікті деректердің жетіспеуі. Орталық Азия тұрғындарының дәстүрлі рационы Батыс немесе Шығыс Азия елдерінің тамақтану үлгілерінен ерекшеленеді.
Осы мәселені шешу үшін NU жанындағы Central Asia Food Innovation Lab зерттеушілері Орталық Азияның алғашқы цифрлық тағам атласын әзірледі.
Бұған дейін өңірдегі мамандар тамақтануды зерттегенде негізінен Батыс немесе Шығыс Азияға арналған дерекқорларға сүйенуге мәжбүр болған. Ал Орталық Азия рационында қызыл ет, ұн және сүт өнімдерінің үлесі жоғары болғандықтан, мұндай базалар жергілікті тамақтану құрылымын әрдайым дәл көрсете бермейді.
Цифрлық атлас тағам мөлшерін стандартталған түрде бағалауға мүмкіндік береді. Бұл адамның нақты қанша калория, ақуыз, май немесе басқа қоректік зат қабылдайтынын дәлірек есептеуге қажет.
Зерттеу ғылыми айналымға да енгізілген: цифрлық атласқа арналған жұмыс Nutrients журналында жарияланып, деректер зерттеушілер үшін ашық қолжетімді болған.
Жасанды интеллект тамақтануды қалай өзгертеді
Мұндай деректер базасы жасанды интеллект үшін де маңызды. Алгоритмдер тағам суреттерін танып, порция көлемін бағалау немесе адамның рационын талдау үшін алдымен жергілікті тағамдар туралы сапалы деректермен үйретілуі керек.
Сондықтан NutrIX 2026 бағдарламасында жасанды интеллект пен жүйелік талдау жеке бағыт ретінде қарастырылды. Ғалымдар цифрлық технологияларды халықтың тамақтануын бақылауға, дербестендірілген ұсынымдар әзірлеуге және созылмалы аурулардың тәуекелдерін бағалауға қолдану мүмкіндіктерін талқылады.
Практикалық тұрғыдан бұл бірдей диеталық кеңесті бүкіл халыққа ұсынудан нақты адамның немесе белгілі бір топтың ерекшеліктерін ескеретін модельге көшуге мүмкіндік береді.
NU мен IHME бірлескен зерттеулер жүргізбек
Конференция аясында Nazarbayev University мен Денсаулық көрсеткіштері және бағалау институты — Institute for Health Metrics and Evaluation (IHME) өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды.
Ынтымақтастық бірнеше бағытты қамтиды:
- аурулар ауыртпалығын бағалау;
- денсаулық көрсеткіштерін болжау;
- медициналық араласулардың тиімділігін талдау;
- бірлескен ғылыми зерттеулер мен жарияланымдар;
- тағылымдама және тәлімгерлік бағдарламалары;
- техникалық оқыту және білім алмасу.
Құжатқа NU Медицина мектебінің деканы Нг Хак Хуэй, профессор Мэй-Йен Чан және IHME өкілі Мохсен Нагави қол қойған.
NutrIX 2026-дағы негізгі практикалық мәселе де осы тұста айқындалады: Қазақстанда тамақтану саясаты енді тек «пайдалы» және «зиянды» өнімдер тізіміне емес, жергілікті рацион туралы нақты деректерге, аурулар статистикасына және цифрлық технологияларға көбірек сүйене алады.
